Пәтуәлар

Қабір азабы, Мүнкәр және Нәкірдің сұрақ-жауабы, Сырат көпірі – бұл хақ


Автор: Әбу Хафс Наджмуддин ан-Насафи әл-Ханафи
Кітап: "Әл-Ақаид ан-Насафия" 
Пікір: Әбу Әли әл-Әшғари әл-Ханафи

«Иман келтірмегендер мен кәпірлер (Аллаға және оның пайғамбарына, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, иман келтірмегені үшін), және кейбір иман келтіргендер қатарындағы күнәхарлар үшін қабір азабы … ». 

 Мұсылмандар қатарынан болған кейбір күнәхарлар (егер Алла жазалауды қаласа) қабір азабын Қиямет күніне дейін көретін болады. Адам қайтыс болғанда және оны қабірге көмген сәтте, Мүнкәр мен Нәкірдің сұрақ-жауабы басталады, және — адамның ақыреттегі соңына байланысты, — қабір ол үшін Жәннат бақтарының бір бақшасы немесе Жәһаннам шұңқырларының бір шұңқыры болады.

 « … Бой ұсынатын адамдар үшін (Аллаға құлшылық жасайтындар) қабірде сый және рақат сезім … ». 

 Ол жайында Алла біледі. Имам ан-Насафи иман келтіргендерге қандай игіліктер болатыны нақтыламай, тек қана жалпылама айтады, себебі қабірде күнәхарлар мен иман келтірмегендерге азап қана емес, сонымен қатар иман келтіргендер үшін сауап болады. Күнәхардың міндетті түрде азапталуы шарт емес, себебі Алла оны жарылқап, кешіруі мүмкін, бірақ негізінде оны осындай жаза күтіп тұрғанында біз сенімдіміз. Бұл сұрақта әр түрлі мәзхаб ғалымдары арасында ихтиләф (әртүрлі көзқарас) бар. Әһлу-Сунна мәзхабы қабір азабына қатысты біртұтас келіскен, себебі бұл мәселеге байланысты көптеген хадистер жеткілікті.

 « … Мүнкәр мен Нәкірдің қоятын сұрақтары (Раббың кім, дінің не, пайғамбарың кім?) — бұның бәрі Шариғаттағы дәлелдермен негізделген». 

 Біз бастайтын тақырып, ақыда ілімінде «сам`ият» деп аталады. Бұл ақыл арқылы келген нәрсе емес, бұл “сам`а” арқылы, яғни есту арқылы келген зат. Бұл адамдар Пайғамбарымыздан, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, естіген зат. Бұл заттар ақыл тарапынан міндетті емес, бірақ Шариғат тарапынан міндетті болып табылады. Ақыл бұның бәрінің мүмкіндігін айтса, ал Шариғат нақтылап, бұған сенуді міндеттейді.

 «Қайта тірілу – бұл хақ». 

 Өмірлік дүниеде адамның денесі қандай болса, Алланың қалауымен ол тура солай жаратылады, бұл жаңа жаратылыс болмайды, дене қайта жаңадан жаратылады. Бұл Алланың Құдыретін танытады және бұл адамдардың амалдары есепсіз қалмайтынына нұсқайды. Даналық адамның қайта тіріліп, жаңадан жаратылмағанында жатыр. Пәлсәпатанушылардың (философтар) бірқатары келесімен келіспейді: олар бұрын жаратылған және кейін шіріген заттың қайта тірілуін ғылыми көз қараспен қарастырғанда жоққа шығарады. Бірақ біз барлығы тура солай болатынын қабылдаймыз, себебі Алла Құдыретті және Оған жоқ нәрседен бірдеңке жарату, аспанды жарату, жерді немесе адамды қайта жарату қыйындық тудырмайды. Бұл Ол үшін оңай. Оның Құдыреті біздің ғылым, физика жөніндегі ойлауымызбен шектелмейді. 

«Адамның амалдарының есептелуі – хақ». 

 Алла біздің амалдарымызды материалдап және олар сол материалды формасында өлшенетін болады. Солайша, Алла өзінің құлдарына әділеттілік танытады: олар өзара керіскенде, өздерін ақтағанда, олардың амалдары материалданады және өлшенеді. Ол қалай болатынын біз білмейміз, бірақ бұл хақ, және ешқандай аллегория (астарлы) немесе абстракция емес, бұл шындық болады. Бұл да Әһлу-Суннаның танымал сенімі. Муғтазилиттер бұны жоққа шығарды, олар адамдардың амалдары материалды емес, сол себепті оны елестетуге болмайды деген, бірақ бұл дәлел негіссіз, себебі Алланың Құдыреті әр нәрсеге жетеді. Заманауи ғылым да ойдың материалды болатынын дәлелдейді, сол себепті бұл тұжырымда ғылымға қарсы келетін ештеңе жоқ.

 «Амалдар кітабы да – хақ». 

 Адамға екі періште оның амалдарын жазу үшін тіркелген. Егер адам иман келтірген қалыпта қайтыс болса, онда оның амал кітабы оң жағынан беріледі; егер ол иман келтірмей өлетін болса, кәпір болып, оның амал кітабы сол жағынан беріледі. Бұл жайында айтылатын хадистер: қабір азабы, қабірдегі сұрақ-жауап, амал кітабы – мутауаттир дәрежесіне жетеді, деп имам Тафтазани өз шархында жазады. Бұл сенімділігі жағынан ең жоғарғы дәрежедегі хадистер, оларды өте көп адамдар жеткізетіндіктен, олардың жалған сөйлеулері мүмкін емес, бұл білімді біз өз көзімізбен көрмесекте еш күмәнсіз оны қабылдаймыз. Біз басқа мемлекет пен қалаларды көрмесек те, олар жайында көп адамдардың аузынан естідік, олар жалған сөзде бірігулері мүмкін емес еді. Мутауаттир хадистердің екі түрі бар: «лафзи мутауаттир» — сөзбе сөз мутауаттир, жеткізілетін сөздер дәлме-дәл жеткенде және «ма`анауи мутауаттир» — жеткізілетін сөздер әр түрлі формада келгенімен, мағынасы бір болады. Қабір азабы жайындағы хадистер имам Тафтазанидің негіздемесі бойынша «ма`анауи мутауаттир» хадис дәрежесіне дейін жетеді.

 Имам ан-Насафи, оған Алланың рақымы болсын, әрі қарай жалғастырады:

 «Сұрақ-жауап та хақ, бұлақ (хауз) – ол да хақ». 

 Бұл тоған немесе өзен (хауз), Пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, үмметіне сол жерден су ішу үшін беріледі. Ғалымдар бұл жерде хауз бен кәусарды бөледі. Кәусар – бұл жәннаттағы өзен және ол иман келтіргендерге Жәннатта уәде етілген. Ал хауз тоғанға ұқсас болады. Қиямет күні адамдар қатты шөлдеген уақытта, сол тоғаннан су ішуге мүмкіндіктері болады.

 «Сырат көпірі – бұл хақ». 

 Бұл Ақыреттегі көпір, Жәннатқа Жәһаннам арқылы өтетін көпір. Көпірден өтіп кету жылдамдығы адамның амалдары мен тақуалығына байланысты болады: адам өмірде көбірек уар`а, тақуалық, жасайтын болса, ол Сырат көпірінен тез әрі оңай өтіп кетеді. Дүниелік нәрсеге көп көңіл бөлген, діні жайында аз ойлаған адамдар, Сырат көпірінен өмірде аз дүниесі болған, дүниелік нәрсемен айналыспаған тақуа адамға қарағанда баяу өтетін болады. Біреу мүлде бұл көпірден найзағайдай зуылдап өтсе, біреу жорғалап өтеді, біреуді Жәһаннам иттері Тозаққа, Жәһаннамға кіргізеді. Біздің бұл өмірдегі тақуалығымыз Сыраттан өту жылдамдығымызға әсер етеді. Бұл көпірдің келесі сипаттамасы жеткізіледі: қылдан да жұқа, қылыштан да өткір. Аллаға ғана мәлім, Әшғари шейхтары бұл жайында әр түрлі пікірлер айтады. Байджури шейхында мысалға осы пікір келтіріледі. Кейбір шейхтар оны Құран мен Сүннетте болмағандықтан жоққа шығарады. Сырат көпірінің бұл сипаттамасы Әшғари ақыдасында бір жақты жарамды деуге болмайды. Мутазилиттер көпірдің бар екендігін жоққа шығарған, олардан солай жетеді, бірақ мутазилиттердің көбісі бұған сенген, оның қылдан жұқа әрі қылыштан өткір екендігін олар жоққа шығарған. Жалпы алғанда олардың кітаптарында, шииттердің және басқа адасқан топтарда Сырат көпіріне сену туралы ақпарат келеді.

 «Жәннат пен Жәһаннам – хақ». 

 Иман келтіргендердің иман келтірмегендерден айырмашылығы: олар ақыреттің бар екендігін мойындап және олардың амалдары есеп-қисапсыз қалмайтындығына сенеді. Шейх Мұхаммед Рамазан әл-Бути өзінің сабақтарында дүние және ақырет – бұл екі бөлімнен тұратын көрініс (пьеса) секілді: бірінші бөлімінде адамдар әр түрлі амалдар жасайды, біреу жақсы амалдар жасаса, екіншілері күнә жасайды, — деп көп айтады. Егер көріністе (пьессада) осы жерде амалдар тоқтаса, онда оның аяқталмағандығы байқалушы еді. Біреу бір адамға жақсылық жасады, екіншісі жамандық – бұл қалай жазасыз қалуы мүмкін? Біз әділетсіздікті, аяқталмаушылықты сезінбейміз. Сондықтан ақырет – бұл көріністің (пьессаның) екінші бөлімі, әрбір адам амалына сәйкес жаза алатын жер. Көптеген иман келтірмегендер: «Неге бұл өмірде әділетсіздік көп, жазықсыз балалар неге өледі? Егер Құдай бар болса, неге Ол бұның бәрін болдырады?» Алла жайында өзінің түсінігі бар адамдар, осындай сөздерді жиі айтады. Бұл өмірдің қиындықтары мен ләззат сезімдері Алла үшін ешқандай құндылығы жоқ деп оларға жуап беруге болады.
 Басқаша болғанда Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, бұл өмірде соншама қиындықты бастан кешпес еді. Себебі ол қарны аш болды, құр жерде ұйықтады, ал пұтқа табынушылар мысалға, парсылар молшылықта балқып жатты. Егер де бұл дүние Алла үшін бағасы болғанда, онда Пайғамбар, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, бұл өмірде кедей болып, ал парсы шахтары молшылықта өмір сүрмес еді. Бұл жалғандағы адамның қиыншылықтары Алланың алдындағы жағдайының көрсеткіші болмайды. Бізге егер адам қиналса, онда Алла оны жақсы көрмейді деген ойлар жиі келеді. Бұлай көптеген адамдар ойлайды. Бірақ шынайы жазалау ақыретте болады, сол себепті оны (ақыретті) дарул-джазаа деп те атайды, яғни жазалау орны. Алла Тағаланың әділеттілігі ақыретте көрсетіледі, әрбір адам өзіне сай жазасын алған уақытта. Ақырет – бұл Алла Тағаланың құлына деген қарым-қатынасы анықталатын жер. Ол жердегі сауап – бұл Алланың разылығы, ол жердегі жазалау – бұл Алланың ашуы. Бірақ бұл өмірде бәрі басқаша. Біз барлығын бұл өмірде қиналып жүрген адамдарды – тақуа, ал барлық бай адамдарды – күнәхар деп айтпаймыз. Бұлай да айтуға болмайды. Көптеген ғалымдар бай болған, мысалыға – имам Әбу Ханифа, оған Алланың рақымы болсын. Көптеген зұлымдар, күнәхарлар және пұтқа табынушылар кедей болған. Бұл жерде кедей адамға дінді орындау оңай, ал байға – киынырақ болып келетіні меңзеледі. Бірақ бәрі соңында қалай болатынында тікелей тәуелділік жоқ. Сол себепті Жәннат пен Жәһаннамға сену Алланың әділеттілігін түсіну үшін үлкен маңызы бар.

 «Бұл екі жаратылыс әлдеқашан бар». 

 Олардың бар екенінде бізде нық сенім бар. Дәлел ретінде Адам пайғамбар, оған Алланың сәлемі болсын, және Хауа анамыз, туралы оқиға болады: олар Жәннатта болды, бірақ кейін оларды ол жерден шығарып жіберді.

 «Және олар мәңгі болады, олар жоғалып кетпейді, және ол жердің тұрғындары да жоғалып кетпейді». 

 Жәннатқа кіретіндер мәңгі бақи бақытты болады, ал Жәһаннамға кіретіндер мәңгі бақи жазаланатын болады. Бұл сұрақта Әһлу-Сунна арасында иджм`а бар, одан басқа ешқандай пікір қабылданбайды. Жәһмилер (бұл Жәһм ибн Сафуан артынан ергендер, ол қатты адасқан әрі көптеген (бидғаттарды) жаңалықтарды енгізіп, Құран жаратылған деп, Алланың есімдері мен сипаттарын жоққа шығарған, бір бөлігі Жәһаннамның соңы бар деп, күнәхар иман келтіргендер ол жерден шығарылып, ал иман келтірмегендер онымен бірге жойылады деп сенген. Ибн Таймия және оның артынан ерген Ибн Қайым да сондай көз-қарасты ұстанғандары жеткізіледі. Бұл тек Аллаға мәлім, олардан әр түрлі нұсқалар жетеді. Бірақ, мысалға, оның заманауи ерушілерінің бірі әл-Әлбани, Ибн Таймияның осы көз-қарасты ұстанғаны туралы ойлаған. Егер біз Ибн Таймаияның бұл көз-қарасты ұстанды деп айтатын болсақ немесе ол одан жетті десек, ондай сөзімізде жалғандық болмайды. Оның заманауи ерушілері одан сондай сөздерді жеткізеді, ал олар болса шейхтарының ақыдасын бізге қарағанда жақсырақ біледі.

 Ары қарай Имам ан-Насафи, оған Алланың рақымы болсын, күнәлар және олардың адамды діннен шығара ма жоқ па екендігі жөнінде сөз қозғайды. Ол айтады:

 «Үлкен күнә иман келтірген құлды иманнан шығармайды және күпірлікке кіргізбейді». 

Көптеген ғалымдар күнәларды үлкен және кішіге бөледі. Бұрын барлық күнәлар – үлкен, кіші күнәлар болмайды деген шейхтар болған. Бірақ Әһлу-Суннаның көптеген шейхтары сонда да күнәларды солай бөледі. Үлкен күнәлар – бұл адам өлтіру, ұрлық, зинақорлық, сиқыр, жетімнің мал-мүлкін қолдану, арақ ішу, өсімқорлық (риба) күнәлары болып табылады. Бірақ бұл күнәларды жасайтын адам Исламнан шықпайды, егер ол бұл нәрселердің харам екенін мойындаса. Егер адам ішімдікті қолданса, бірақ оның харам екенінде сенімді болса, онда ол діннен шықпайды. Бірақ егер ол ішімдікті рұқсат етілген деп сенімді болса, оның харам екендігі белгілі болғанымен, бұндай сенім оны Исламнан шығарады, тіпті ол оны өзі ішпесе де (алайда ол шарапты рұқсат етілген деп сенсе). Күнәлар адамды Исламнан шығармайды және күпірлікке кіргізбейді. Неге? Себебі иман негізінде – бұл жүрекпен сенім келтіру, яғни «тасдиқ бил-қолб / жүрекпен сену, сенімділік». Егер де адам кез-келген күнә жасаса және дінге елемей қарайтын болса, дінін қорласа және осының бәрін Исламды жек көргеннен істесе, онда ол Исламнан шығады. Күнәнің өзі емес Исламнан шығаратын, керсінше дінді қорлау Исламнан шығарады. Бұл онда тасдиқтың жоқтығын көрсетеді, яғни Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, келген нәрседе сенімділік жоқтығын. Сол себепті Құранды лас жерге лақтыру сияқты істер адамды Исламнан шығарады. Бірақ келесі сұрақ туындайды: «Біз күнәлардың адамды Исламнан шығармайтынын айттық, онда неге бұл іс-әрекеттер адамды Исламнан шығарады?» Себебі бұл іс-әрекеттер дінді қорлау болып табылады, бұл адамның Аллаға және оның Пайғамбарына, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, дұрыс дәрежеде сенбеуінің дәлелі, сол үшін бұл әрекет адамды Исламнан шығарады.

 Имам әрі қарай айтады:

 «Алла Тағала, Өзіне серік қосқанды кешірмейді.., – яғни, Алла адамдардың күпірлік жасауын, Алладан басқа табынуға лайықты тағы біреу бар десе ондай заттар кешірілмейді. Адамның күпірлігі кешірілу үшін, ол тәубесіне келіп, шахадатты қайта айтып, Исламды қайта қабылдау керек, – … және кімге қаласа, соның күнәларын кешіреді, ол күнә үлкен болсын не кіші болсын». 

 Құранда Алла ширк пен күпірліктен басқа барлық күнәларды кешіретінін айтады, сол себепті бұл сұрақтарды күпірлікке білместікпен кіріп кетпеу үшін зерттеу керекпіз (Алла бізді бұдан сақтасын).

 «Алла Тағала адамды кіші күнәсі үшін жазалауы мүмкін». 

 Кіші күнә үшін ешқандай жаза болмайды деп ойлауға болмайды, себебі адам бұл күнәда құлшыныс танытуы мүмкін. Шейхтар айтпақшы: «қандай күнә жасап жатқаныңа қарама, сол күнәні кімнің алдында жасап жатқаныңды қара». Кіші күнәға бейқам қарау өте қауіпті, бұл жаман өмірдің соңына алып келуі мүмкін.

 «Алла Тағала үлкен күнәні кешіруі де мүмкін». 

 Бұл Алланың Мейіріміне байланысты. Біз Алланың жазалауы жайында білеміз, Ол иман келтіргендерге сауабы бар, сол себепті Ол өзінің уәдесін орындайды. Кейбіреулер Алла иман келтірген күнәхарды кешіретіні мәлім деп айтады. Керісінше болуы мүмкән бе – Ол иман келтірген тақуа адамды Жәннатқа кіргізбей, мәңгі Жәһаннамға кіргізе ме? Логикаға жүгінсек, бұл мүмкін, бірақ шариғат бойынша бұл мүмкін емес, себебі Алла құранда иман келтірмегендер мәңгі Тозақта, ал иман келтіргенде – Жәннатта болады деген. Құран аяттары мен хадистерге жүгінетін болсақ, Алла иман келтіргендерді Жәннатқа кіргізеді. Күнәхарларға келсек, Алла қаласа оларды Тозаққа кіргізеді, ал қаласа – Жәннатқа. Күнәхарлар жайында біз еш нәрсені сенімділікпен айта алмаймыз. Тіпті егер ол адам мұсылман болып өмір сүрсе және мұсылман болып қайтыс болса, біз ешқандай сенімділікпен ол не нәрседе өлгенін біле алмаймыз, оның жүрегінде сол мезетте не болғанын да білмейміз. Сол үшін біз нақты біреу жайында Жәннатта болады деп айта алмаймыз, тек Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, айтқан адамдардан басқа ешкім жайлы олай айтпаймыз.

 «Бұл амалдар – үлкен және кіші күнәлар – адамды Исламнан шығармайды, рұқсат болмайынша (истихләл)», – яғна, адам оны рұқсат демейінше. Ал истихләл – бұл күпірлік. 

Исламдағы нақты харам болған нәрсені (бәріне мәлім болған, мысалы, арақ ішуге тыйым салу) рұқсат етілген деп айту, күпірлік. Бұл шынымен де өте маңызды. Егер адам бұны істейтін болса немесе соған сенімді болса, ол муртад болады. Бұл оның некесі жарамсыз болып қалатынын білдіреді, егер осы неке кезінде дүниеге бала келетін болса, онда ол балалар заңсыз туылған болып саналады, себебі муртадтың некесі ешкіммен жарамсыз болып келеді, ол тіпті муртад болған әйелге үйлене алмайды. Әһлу-Куфр – бастапқысынан кәпір болған, ешқашан мұсылман болмаған адам, ол өзіне сәйкес болғандарға: христиан – христиан әйелге, яһуди – яһуди әйелге үйлене алады. Егер олардың некелері өздерінің заңдарының шарттарына сәйкес киылған болса, олардың балалары заңды болып саналады. Бірақ егер мұсылман болып, кейін Исламнан шығып кетсе, онда ол ешкімге үйлене алмайды, шариғи мемлекетте оны өлім жазасы күтіп тұр. Оның балалары заңсыз туылған болып саналады, оның некесі жарамсыз болып қалады. Біздің уақытта бұған зер салып қарау керек. Көптеген адамдар Исламның үстінен, шариғаттың үстінен күліп, шариғаттың ескіргенін айтып, біздің заманға сәйкес келмейтінін айтады. Көптеген адамдырдың ойларынша, Ислам діні парыз еткен нәрселер, мысалы, намаз оқу, парыз емес, тек қана құпталған іс. Бұндай сенімдер адамды Исламнан шығарып, кәпір қылады, себебі тақзибтің формасы, Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, келген нәрсені жоққа шығару. Тек Ресей мұсылмандары ғана емес, әлем бойынша мұсылмандар жайында айтатын болсақ, бұл дерт көптеген адамдарда кездесіп жатыр. Ақыданың негізгі (Аллаға қалай сену керекпіз) мезеттерін үйренгеннен кейін, ғибадаттың парыздарын (біз не жасау керекпіз) үйренгеннен кейін, біз Исламнан не шығаратынын үйрену қажетпіз – қандай сөздер, қандай амалдар. Дарул-Фикр сайтында діннен шығуға, риддаға байланысты жақсы материалдар бар. Фиқһ кітаптарында муртад болған адамды тек сол жердің әмірі немесе оның тұрғылықты жерге таңдалған орынбасары (Уәкіл), наиб қана жаза, хадд қолдана алады. Қарапайым мұсылман адам муртадті келіп, өзі өлтіре алмайды, бұл рұқсат етілмеген, әсіресе қазір шариғаттық мемлекет болмағандықтан, бұндай жазалар мүлдем қолданыстан шыққан. Бірақ біз муртад болған адамның өлім жазасына лайық екенін білу керекпіз және шариғат мемлекетінде ол жазаланушы еді. Сонымен қатар біз Сүннеттен болған негізгі моменттерді білу керекпіз, сол сүннетті масқаралағандардың қатарынан болмас үшін. Ол сақал қойған, мисуакпен қолданған, белгілі бір киім киген – бұл заттарды мазақтауға болмайды, бұндай әрекет Исламнан шығарады.

 «Үлкен күнә жасағандарға, шапағат ету – пайғамбарларға және тақуа адамдарға (әулиелерге және т.б.) бекітілген, бұл көптеген хабарлардан белгілі». 

 Имам шапағат тек пайғамбарларда ғана емес, басқа да тақуаларда бар: шейхтарда, ғалымдарда, имамдарда, ұстаздарда, шаһидтерде – күнәхарлар мен қарапайым мұсылмандар үшін болады деп айтқан, бұл хадистерден жетеді. Сол себепті шапағатты жоққа шығару – бұл жаңалықтың бір формасы, бидғ`а. Көбінесе Құранның келесі аяттары туралы сұрайды, ол пұтқа табынушылар айтқан: «Біздің пұттар біз үшін шапағат етеді, біз олардың әлемді жаратқанына сенбейміз, бірақ біз оларға табынамыз, себебі олар біз үшін шапағат етеді». Мүшриктердегі шапағат мұсылмандардағы шапағаттан қандай айырмашылығы бар? Мүшриктер олардың пұттарында шапағат ету қабілеті басынан бар деп ойлаған, ол ішкі күш, ал біз болсақ адам тек Алла Тағала рұқсат берген адамға шапағат ете алады дейміз, сол себепті Алланың рұқсатынсыз ешкім ешкімге шапағат ете алмайды. Бұндай тақуалардың шапағаты – Алла Тағаланың кешіру формасы деп түсіну керек. Пұтқа табынушылар үшін бұл өз кейпіндегі парақорлық сияқты еді: егер сен бір жерге ашық түрде кіре алмасаң, онда біреуге пара беру керексің, сені сол жерге заңсыз кіргізу үшін. Олар шапағатты осылай түсінген: егер олар Алла арқылы Жәннатқа кіре алмаса, онда өзінің «құдайы» арқылы кіре алады. Біз оны Алла кімге рұқсат берсе, онда тақуалар солар үшін шапағат ете алады, шапағат – бұл Алла кешірімінің формасы.

 «Үлкен күнә жасаған иман келтірген адам тозақта мәңгі қалмайды». 

 Олар Жәһаннамда күнәларының жазасын өтемейінше белгілі бір уақыт болады. Кейбіреулер сұрайды (Мұхаммед Рамазан әл-Бути өзінің лекцияларында осындай сұрақтарды талқылаған): «Әрбір адамның уақыты белгіленген: біреу 40 жыл өмір сүреді, біреу – 60; егер ол осы шектелген уақытта күпірлікті насихаттаса, неге ол сол үшін мәңгілік жазаланатын болады?» Рамазан әл-Бути имам Тафтазаниге негізделіп былай айтады: «Алла бұл кәпір, мүшрік мәңгі өмір сүрсе, ол сол мәңгілікте күпірлікті насихаттауын білетін еді. Сол себепті Алла өмір сүру ұзақтығына байланысты үкім шығармай, адамның жүрегіне байланысты үкім шығарады. Ол бұл адам мәңгі өмір сүрсе, ол мәңгі иман келтірмеген болатынын біледі. Ал егер иман келтірген адам мәңгі өмір сүрсе, оның мәңгі күнәхар болуы шарт емес, ол тәубеге келер еді». Осылай шейхтарымыз дінімізге зиян келтіргісі келетін адамдардың қияңқы сұрақтарға жауап береді.

Дереккөз: darulfikr.ru 
Аударған: darulahnaf.com