Пәтуәлар

Өлілерге Құран бағыштап, оларға сауабын беру.

Аса Қамқор, ерекше Мейірімді Алланың атымен.

بسم الله الرحمن الرحيم



Марқұмдарға Құран бағыштап, оларға сауабын беру.

Өздерін «Таухид жолына шақырушымыз» дейтіндердің тағы бір жалған сөздері, бұл марқұм болған мұсылманға не мұсылмандарға Құран бағыштауға болмайды деп рұқсат етпейді, және кейбір недждік шейхтерінің сөздеріне жүгініп бұны Ширк (Аллаға серік қосу) амалына жатқызады! Расыменде солай ма екен, және Әһлу Сүнна ғұламалары бұған қатысты қандай пікірлер ұстанды соны қарастырайық. Мақаламыздың дәлелдерін «Таухид жолына шақырушылардың» шейхтарының сөздерінен бастаймыз, яғни шейх Ахмад ибн Таймия мен оның шәкірті Ибн Қайим әл-Джаузйдің.


Ахмад ибн Таймия (оған Алланың рақымы болсын) 661-728 һ.ж./1263-1328 м.ж., өлілерге Құран оқу жайында, былай дейді:

فقال ابن تيمية في الفتاوى (24/315): وأما الصيام عنه، وصلاة التطوع عنه، وقراءة القرآن عنه، فهذا فيه قولان للعلماء: أحدهما: أنه ينتفع به، وهو مذهب أحمد وأبي حنيفة وغيرهما، وبعض أصحاب الشافعي وغيرهم

«Ораза, нәпіл намаз, марқұмға Құран бағыштау жайында, ғұламалар арасында екі пікір бар:
Біріншісі бұлар – өлген адамға пайдасы тиеді деген пікірді ұстанғандар, бұлар имам Әбу Ханифа мен имам Ахмадтың мәзһабы  және имам Шафиғидің кейбір сахабалары т.б.»
[Ахмад ибн Таймия, «Маджумъ Фатава», 24/315.]

Тағы ол былай деп айтты:

وقال في (24/366): تنازعوا في وصول الأعمال البدنية كالصوم والصلاة والقراءة، والصواب أن الجميع يصل إليه

«Олар дың пікірлерінде болған айырмашылық, бұл денемен жасалған амал өлгенге тиеді ма, әлде тимейді ма жөнінде, мысалыға: Ораза ұстау, намаз оқу немесе Құран бағыштау жайында, ал бұның ең дұрыс пікірі, өлілерге тиеді бұлардың барлығы да» [24/366].
[Дерекнама: Ахмад Ибн Таймия «Маджумъ Фатава», 24/315-366-бет, Мәдина: 1425/2004.]

Ханбали мәзһабының ғалымы Ибнуль Қъайм әл-Джаузия (оған Алланың рақымы болсын) 691-751 һ.ж./1292-1349 м.ж., өзінің «әр-Рух» кітабында, өлілерге Құран оқу жөнінде былай деп айтты:

ذكر عن جماعة من السلف أنهم أوصوا أن يقرأ عند قبورهم وقت الدفن، قال عبد الحق الإشبيلي: يروى أن عبد الله بن عمر أمر أن يقرأ عند قبره سورة البقرة، وكان الإمام أحمد ينكر ذلك أولاً حيث لم يبلغه فيه أثر ثم رجع عن ذلك.
وقال لخلال في الجامع، (كتاب القراءة عند القبور) أخبرنا العباس بن محمد الدوري، حدثنا يحيى بن معين، حدثنا مبشر الحلبي، حدثني عبد الرحمن بن العلاء بن اللجلاج، عن أبيه قال: قال أبي: إذا أنا متُّ فضعني في اللحد وقل: باسم الله، وعلى سنة رسول الله. وشن عليّ التراب شنّا، واقرأ عند رأسي بفاتحة البقرة، فإني سمعت عبد الله بن عمر يقول ذلك، قال عباس الدوري: سألت أحمد بن حنبل، قلت: تحفظ في القراءة شيئاً؟ وفي رواية: تحفظ في القراءة على القبر شيئاً؟ فقال: لا، وسألت يحيى بن معين فحدثني هذا الحديث.
قال الخلال: وأخبرني الحسن بن أحمد الوراق، حدثنا علي بن موسى الحداد وكان صدوقاً قال: كنت مع أحمد بن حنبل ومحمد بن قدامة الجوهري في جنازة، فلما دفن الميت جلس رجل ضرير يقرأ عند القبر، فقال له أحمد: يا هذا إن القراءة عند القبر بدعة، فلما خرجنا من المقابر قال محمد بن قدامة لأحمد بن حنبل: يا أبا عبد الله ما تقول في مبشر الحلبي؟ قال: ثقة، قال: كتبت عنه شيئاً؟ قال: نعم، فأخبرني، قال: أخبرني مبشر عن عبد الرحمن بن العلاء بن اللجلاج عن أبيه أنه أوصى إذا دفن أن يقرأ عنه رأسه بفاتحة البقرة وخاتمتها وقال: سمعت ابن عمر يوصي بذلك، فقال له أحمد: فارجع وقل للرجل يقرأ.

«Көптеген сәләф-солихтерден мынадай хабар жетті, қабір басында Құран оқу жөнінде. Әбдулхак былай деп жеткізеді, Абдулах ибн Омар “әл-Бақара” – сүресін өзінің қабір басында оқуға өсиет етті. Имам Ахмад бұндай амалды мойындамады, бірақ кейін оған осы риуаят жеткеннен кейін, олда өзінің пайдасына осы сөздерді айтты.
Әл-Халял «әл-Джамиъ» (Қабір басында оқу туралы кітап) кітабында былай деп айтты: Біздерге былай деп Аббас ибн Мухаммад ад-Даруи, ол Яһия бин Муинен, ол Мубашшир әл-Халябиден, ол Абдурахман ибн Аъля өзінің әкесінен былай деп айтты: «Мен өлген кезде, сен мені лаһдаға қойда, былай деп айт: «Бисмилляхи уә әля суннати Расуллалахи», және маған үстіме топырақтан септе, басжағымнан «әл-Бақара» – сүресін оқы. Ақиқатында мен бұны Абдуллах ибн Омардан (Сахаба әрі хазіретті Омар әл-Хаттабтың ұлы) естідім». Аббас әд-Даруи айтты: «Мен Ахмад ибн Ханбалдан сұрадым, Құранды қабір басында оқу жөнінде білесің бе деп? Ол айтты, жоқ білмеймін деді. Содан мен Яһия ибн Муиннен сұрағанымда, ол маған осы хадисті келтіріп берді».
Әл-Халлял былай деп әл-Хасан ибн Ахмад әл-Варактан, ол Әли ибн Муса әл-Хадада’дан былай деп жеткізген: «Мен, Ахмад ибн Ханбал және Мухаммад ибн Қуддама әл-Джаухаримен бірге біреудің жерлеу рәсімінде болғанбыз, кейін өлгенді жерлеп болғаннан кейін қатысушылардың біреуі, қабір басына отырып Құран оқй бастады. Ахмад оны көріп, былай деп айтты: «Сен! Қабір басында Құран оқығаның бұл – Бидғат! – деді». Кейін Мухаммад ибн Қъудама имам Ахмадпен бірге болған, оған былай деп айта бастады: «Ей Әбу Абудаллах, сен Мубашшар әл-Халяби туралы не айтасың?» Ол оған: «Сенімді, ең шыншыл жеткізуші».    Мухаммад одан тағы былай деп сұрады: «Сен одан бір нәрсе жазып, жеткіздің бе?» Ахмадтың жауабы: «Иә! — деді!». Мухаммад оған: «Маған Мубашшир, ол Абдурахман ибн Әля’дан хабар жеткізді, ал ол әкесінен жеткізді әрі әкесі оған өсиет еткен жерлегеннен кейін оның қабірінің басында Құраннан «әл-Бақара» – сүресін бастан аяқ оқысын деді, және ол былай деп айтты: «Мен Ибн Омардың осылай етіп, өсиет еткенін естідім».». Содан кейін имам Ахмад былай деп айтты: «Кейін қайтта, манағы адамға айт, келіп қайтадан оқысын деп! – деді».
[Ибнуль Қъайим, «ар-Рух», 64-65 беттер.]

Имам ән-Нәуәуи (оған Алланың рақымы болсын) өзінің «Риядус-соллихин/салиқалы құлдардың бақшасы» атты кітабында, имам Шафиғидің (оған Алланың рақымы болсын) сөзін келтіреді:

قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللهُ : وَيُسْتَحَبُّ أنْ يُقْرَأ عِنْدَهُ شَيْءٌ مِنَ القُرآنِ ، وَإنْ خَتَمُوا القُرآنَ عِنْدَهُ كَانَ حَسَنَاً.

«Имам Шафиғи (оған Алланың рақымы болсын) айтады: Қабір басында Құраннан таңдаған сүресін оқуға болады, ал егер Құранды бастан аяқ оқыса, онда оданда жақсырақ болады».
[Имам ән-Нәуәуи, «Риядус-соллихин», 161-бөлім, 365-бет]

Сондай-ақ имам ән-Нәуәуи «әл-Маджму» атты кітабында былай деп жазды:

. الثامنة : يستحب أن يمكث على القبر بعد الدفن ساعة يدعو للميت ويستغفر له نص عليه الشافعي واتفق عليه الأصحاب ، قالوا : ويستحب أن يقرأ عنده شيء من القرآن وإن ختموا القرآن كان أفضل ،

«Сегізінші тарау: Жерлеу рәсімі біткеннен кейін, қабір басында біраз кідірген абзал, және мынандай ұсыныстарды жасаған дұрыс, марқұм үшін дұға ету, Аллахтан кешірім тілеу. Бұл имам Шафиғидің нұсқауы бойынша және онымен оның сахабалары [шәкірттері] келісті. Олар айтты: Қабір басында Құраннан таңдаған сүресін оқуға болады, ал егер Құранды бастан аяқ оқыса, онда оданда жақсырақ болады».
[Имам ән-Нәуәуи, «әл-Маджму», 5/185.]

«Әл Мавсуатуль Фикхиятуль Кувейтия» кітабында, өліліерге Құран бағыштап және оларға сауабы жүру жайында, былай деп жазылған:

:قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ لِلْمَيِّتِ وَإِهْدَاءُ ثَوَابِهَا لَهُ
ذَهَبَ الْحَنَفِيَّةُ وَالْحَنَابِلَةُ إِلَى جَوَازِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ لِلْمَيِّتِ وَإِهْدَاءِ ثَوَابِهَا لَهُ ، قَال ابْنُ عَابِدِينَ نَقْلاً عَنِ الْبَدَائِعِ : وَلاَ فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ الْمَجْعُول لَهُ مَيِّتًا أَوْ حَيًّا ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لاَ فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَنْوِيَ بِهِ عِنْدَ الْفِعْل لِلْغَيْرِ أَوْ يَفْعَلَهُ لِنَفْسِهِ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يَجْعَل ثَوَابَهُ لِغَيْرِهِ .

وَقَال الإِْمَامُ أَحْمَدُ : الْمَيِّتُ يَصِل إِلَيْهِ كُل شَيْءٍ مِنَ الْخَيْرِ ، لِلنُّصُوصِ الْوَارِدَةِ فِيهِ ؛ وَلأَِنَّ النَّاسَ يَجْتَمِعُونَ فِي كُل مِصْرٍ وَيَقْرَءُونَ يُهْدُونَ لِمَوْتَاهُمْ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ فَكَانَ إِجْمَاعًا ، قَالَهُ الْبُهُوتِيُّ مِنَ الْحَنَابِلَةِ .
وَذَهَبَ الْمُتَقَدِّمُونَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ إِلَى كَرَاهَةِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ لِلْمَيِّتِ وَعَدَمِ وُصُول ثَوَابِهَا إِلَيْهِ ، لَكِنِ الْمُتَأَخِّرُونَ عَلَى أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَالذِّكْرِ وَجَعْل الثَّوَابِ لِلْمَيِّتِ وَيَحْصُل لَهُ الأَْجْرُ .
قَال الدُّسُوقِيُّ : فِي آخِرِ نَوَازِل ابْنِ رُشْدٍ فِي السُّؤَال عَنْ قَوْله تَعَالَى : { وَأَنْ لَيْسَ لِلإِْنْسَانِ إِلاَّ مَا سَعَى } ، قَال : وَإِنْ قَرَأَ الرَّجُل وَأَهْدَى ثَوَابَ قِرَاءَتِهِ لِلْمَيِّتِ جَازَ ذَلِكَ وَحَصَل لِلْمَيِّتِ أَجْرُهُ.
وَقَال ابْنُ هِلاَلٍ : الَّذِي أَفْتَى بِهِ ابْنُ رُشْدٍ وَذَهَبَ إِلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَئِمَّتِنَا الأَْنْدَلُسِيِّينَ أَنَّ الْمَيِّتَ يَنْتَفِعُ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ وَيَصِل إِلَيْهِ نَفْعُهُ وَيَحْصُل لَهُ أَجْرُهُ إِذَا وَهَبَ الْقَارِئُ ثَوَابَهُ لَهُ ، وَبِهِ جَرَى عَمَل الْمُسْلِمِينَ شَرْقًا وَغَرْبًا ، وَوَقَّفُوا عَلَى ذَلِكَ أَوْقَافًا ، وَاسْتَمَرَّ عَلَيْهِ الأَْمْرُ مُنْذُ أَزْمِنَةٍ سَالِفَةٍ .
وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ لاَ يَصِل ثَوَابُ الْقِرَاءَةِ إِلَى الْمَيِّتِ .
وَذَهَبَ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ إِلَى وُصُول ثَوَابِ الْقِرَاءَةِ لِلْمَيِّتِ .
قَال سُلَيْمَانُ الْجَمَل : ثَوَابُ الْقِرَاءَةِ — لِلْقَارِئِ ، وَيَحْصُل مِثْلُهُ أَيْضًا لِلْمَيِّتِ لَكِنْ إِنْ كَانَ بِحَضْرَتِهِ ، أَوْ بِنِيَّتِهِ ، أَوْ يَجْعَل ثَوَابَهَا لَهُ بَعْدَ فَرَاغِهَا عَلَى الْمُعْتَمَدِ فِي ذَلِكَ

«Өлілерге Құран бағыштап және оларға сауабын сыйлау:
Ханафилер мен Ханбалилер өлілерге Құран бағыштау және оларға сауаптың жүретіндігі жайында, рұқсат етеді әрі дұрыс көз қараста ұстанады.
«Бадаиу» кітабынан (авторы Әл-Касании, оған Алланың рақымы болсын) Ибн Әбидин (оған Алланың рақымы болсын) былай деп жеткізеді: «Тіріге немес өліге сауабын берудің айырмашылығы жоқ. Бұл жерде барлығыда түсінікті болар, тіпті ол бастапқыда өзіне оқуға ниеттендіма әлде етпедіма, кейін сауабын басқа бреуге беретін болсада, бұл жерде айырмашылық жоқ».
Имам Ахмад (оған Алланың рақымы болсын) айтады: «Өлі адамға барлық сауаптар мен ізгі жақсы амалдар жүреді. Бұның дәлелі “Насстар” осы тақырыпқа қатысты келген, және барлық мұсылман елдерде адамдар жиналып, Құран бағыштайды өлген адамға әрі оған сауабын берген, ешқандай жазғырусыз [яғни еш қайсысы қарсы пікір білдірмеген!]». Бұны Әл-Бухути жеткізді Ханбали мәзһабынан.
Бұрыңғылардан болған Мәлики мәзһабындағылар, өлілерге Құран оқу мен және оларға сауабы жүрмейді деген. Бірақ кейінгілерден болған Мәликилер — өлілерге Құран бағыштап әрі зікірдің де сауабын беруге, ешқандай қауып қатер жоқ, олар осындай пікірді ұстанады.
Имам Дусуки айтады, Ибн Рушдтың «Ән Науазиль» кітабының соңғы бөлімінде, өзіне қойылған сұраққа «Адамзат – еңбегіне жарай ғана табысқа ие болады» [Құран 53-сүре, 39-аят] былай деп жауабын береді: «Егер адам Құран оқып оны өлілірге бағыштаса және оның сауабын соған берсе, онда бұл рұқсат етілген және бұның сауабы өлілірге жетеді».
Ибн Хиляль айтады: «Бұл пікірді Ибн Рушдтың берген пәтуасы мен біздің де Андалусиялық имамдарымыз осы пікірді ұстанады, өйткені қасиетті Құранды оқыған адам, оның сауабын өлілерге жібере алады, және өлілер бұл сауапты өзіне ала алады [яғни олардың жақсы амалдарына қосылады]. Бұл істі, батыс пен шығыстың мұсылмандары, берік ұстанды және бұл ертеден келе жатқан іс амал болып табылады».
Имам Шафиғидің мәзһабында кейбір пікірлер бар, өлген адамға сауабы тимейді деген, бірақта имам Шафиғидің мәзһабындағы біраз адамдар айтады, өлген адамға Құран оқылғаннан сауабы тиеді деген пікір ұстанады.
Сүлеймен Әл Джамал айтады: «Құраннан оқылғаны, оқыған адамғада тиеді сауабы және өлігенге де тиеді сауабы, егер оның қасында болса да [қабірдің басында], немесе оның ниеті сол кісіге сауабын жіберген болу керек, оқылып болғаннан кейін. Және бұл сенімді пікірлерден». ».
[Дерекнама: Әл Мавсуатуль Фикхиятуль Кувейтия: 33/60-61, Кувейт: 1404-1427.]

Сондай-ақ Ибнуль Қъайим, аз-За’фарани, имам әш-Шафиғидің шәкіртінің сөзін жеткізеді:

وقال الحسن بن الصباح الزعفراني سألت الشافعي عن القراءة عند القبر فقال لا بأس بها

«Мен имам Шафиғиден сұрадым қабір басында Құран оқу жайында!
Оның жауабы: «Ода тұрған ешқандай жамандық жоқ».».
[Ибнуль Қъайим, «ар-Рух», 19-бет.]


Өзінің заманында Ханбали мәзһабының имамы болған Муваффақуддин Ибн Қуддама әл-Мақдиси (оған Алланың рақымы болсын) 541-620 һ.ж./1146-1223 м.ж., өзінің «Әл-Муғни» атты кітабында, былай деп айтты:

فصل القراءة عند القبر
فصل : قال : ولا بأس بالقراءة عند القبر ، وقد روي عن أحمد أنه قال : إذا دخلتم المقابر اقرءوا آية الكرسي وثلاث مرات قل هو الله أحد ، ثم قل : اللهم إن فضله لأهل المقابر . وروي عنه أنه قال : القراءة عند القبر بدعة ، وروي ذلك عن هشيم ، قال أبو بكر : نقل ذلك عن أحمد جماعة ، ثم رجع رجوعا أبان به عن نفسه ، فروى جماعة أن أحمد نهى ضريرا أن يقرأ عند القبر ، وقال له : إن القراءة عند القبر بدعة . فقال له محمد بن قدامة الجوهري : يا أبا عبد الله : ما تقول في مبشر الحلبي ؟ قال : ثقة .
قال : فأخبرني مبشر ، عن أبيه ، أنه أوصى إذا دفن يقرأ عنده بفاتحة البقرة وخاتمتها ، وقال : سمعت ابن عمر يوصي بذلك . قال أحمد بن حنبل : فارجع فقل للرجل يقرأ . وقال الخلال : حدثني أبو علي الحسن بن الهيثم البزار ، شيخنا الثقة المأمون ، قال : رأيت أحمد بن حنبل يصلي خلف ضرير يقرأ على القبور . وقد روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال : { من دخل المقابر فقرأ سورة يس خفف عنهم يومئذ ، وكان له بعدد من فيها حسنات } . وروي عنه عليه السلام { من زار قبر والديه أو أحدهما ، فقرأ عنده أو عندهما يس غفر له }

Қабір басында оқу туралы бөлім.
Қабір басында Құран оқудан ешқандай зияны жоқ. Имам Ахмадтан былай деп жетті, ол айтады: «Сендер қабірстанға барған кезде, «Аятул-күрсиді» және үш рет «Әл-Ихлас» сүресін оқып, кейін былай деп айтыңдар: «Ей Аллаһым, бұл оқығандарымның сауабын осы қабірдегілерге бағыштадым деп».».
Және одан (яғни имам Ахмадтан), былай деген хабар жетеді: «Қабір басында Құран оқу бидғат болып табылады». Осы хабарды дәл солай Хашимде жеткізеді. Әбу Бакр айтты: «Бір топ раиуаятшылар, имам Ахмадтан солай жеткізді. Кейін ол бұл пікірінен қайтады, және оны ол өзінің түсінігімен айтты». Келесі бір топ, былай деп жеткізеді, имам Ахмад рұқсат етпеді соқыр адамға Құран оқуды қабыр басында, және оған былай айтты: «Қабір басында Құран оқу бидғат болып табылады». Мухаммад ибн Қудамма оған: «Маған Мубашшир, ол Абдурахман ибн Әля’дан хабар жеткізді, ал ол әкесінен жеткізді әрі әкесі оған өсиет еткен жерлегеннен кейін оның қабірінің басында Құраннан «әл-Бақара» сүресін бастан аяқ оқысын деді, және ол былай деп айтты: «Мен Ибн Омардың осылай өсиет еткенін естідім».». Содан кейін барып имам Ахмад оған былай деп айтты: «Кейін қайтта, манағы адамға айт келіп қайтадан оқысын деп! – деді».
Әл-Халляль айтты: «Маған Әбу Әли әл-Хасан ибн әл-Хайсам әл-Баззар айтты, біздің шейх сенімді әрі аманатшыл деді». Мен имам Ахмадты көрдім, қабір басында Құран оқыған соқыр адамның артында намаз оқығанын. Пайғамбарымыздан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деп хабар жетті: «Кімде-кім қабір басына барып «Ясин» – сүресін оқыса, онда оларға сол күннің жазасын жеңілдетеді, және оған сауабы жүреді сол жердегі қабір мекендеушілеріне». Тағы да одан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деп хабар жетеді: «Кімде-кім өзінің марқұм болған ата-анасының қабірін зиярат етіп, оның қасында, не болмаса маңында «Ясин» – сүресін оқыса, онда олардың күнәлары кешірледі».

Одан кейін Ибн Қуддама айтады:

فصل أي قربة فعلها وجعل ثوابها للميت نفعه ذلك
فصل : وأي قربة فعلها ، وجعل ثوابها للميت المسلم ، نفعه ذلك ، إن شاء الله ، أما الدعاء ، والاستغفار ، والصدقة ، وأداء الواجبات ، فلا أعلم فيه خلافا ، إذا كانت الواجبات مما يدخله النيابة ، وقد قال الله تعالى : { والذين جاءوا من بعدهم يقولون ربنا اغفر لنا ولإخواننا الذين سبقونا بالإيمان } . وقال الله تعالى : { واستغفر لذنبك وللمؤمنين والمؤمنات } . { ودعا النبي صلى الله عليه وسلم لأبي سلمة حين مات } ، وللميت الذي صلى عليه في حديث عوف بن مالك ، ولكل ميت صلى عليه . ولذي النجادين حتى دفنه . وشرع الله ذلك لكل من صلى على ميت { وسأل رجل النبي صلى الله عليه وسلم فقال : يا رسول الله ، إن أمي ماتت ، فينفعها إن تصدقت عنها ؟ قال : نعم } . رواه أبو داود . وروي ذلك عن سعد بن عبادة . { وجاءت امرأة إلى النبي صلى الله عليه وسلم فقالت : يا رسول الله ، إن فريضة الله في الحج أدركت أبي شيخا كبيرا ، لا يستطيع أن يثبت على الراحلة ، أفأحج عنه ؟ قال : أرأيت لو كان على أبيك دين أكنت قاضيته ؟ قالت : نعم . قال : فدين الله أحق أن يقضى . } { وقال للذي سأله : إن أمي ماتت ، وعليها صوم شهر؟ ، أفأصوم عنها ؟ قال : نعم . } وهذه أحاديث صحاح ، وفيها دلالة على انتفاع الميت بسائر القرب ; لأن الصوم والحج والدعاء والاستغفار عبادات بدنية ، وقد أوصل الله نفعها إلى الميت ، فكذلك ما سواها ، مع ما ذكرنا من الحديث في ثواب من قرأ يس ، وتخفيف الله تعالى عن أهل المقابر بقراءته . وروى عمرو بن شعيب ، عن أبيه ، عن جده ، { أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال لعمرو بن العاص : لو كان أبوك مسلما ، فأعتقتم عنه ، أو تصدقتم عنه ، أو حججتم عنه ، بلغه ذلك } . وهذا عام في حج التطوع وغيره ، ولأنه عمل بر وطاعة ، فوصل نفعه وثوابه ، كالصدقة والصيام والحج الواجب .
وقال الشافعي : ما عدا الواجب والصدقة والدعاء والاستغفار ، لا يفعل عن الميت ، ولا يصل ثوابه إليه ; لقول الله تعالى : { وأن ليس للإنسان إلا ما سعى } . وقول النبي صلى الله عليه وسلم : { إذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاث : صدقة جارية ، أو علم ينتفع به من بعده ، أو ولد صالح يدعو له } . ولأن نفعه لا يتعدى فاعله ، فلا يتعدى ثوابه . وقال بعضهم : إذا قرئ القرآن عند الميت ، أو أهدي إليه ثوابه ، كان الثواب لقارئه ، ويكون الميت كأنه حاضرها ، فترجى له الرحمة .
ولنا ، ما ذكرناه ، وأنه إجماع المسلمين ; فإنهم في كل عصر ومصر يجتمعون ويقرءون القرآن ، ويهدون ثوابه إلى موتاهم من غير نكير . ولأن الحديث صح عن النبي صلى الله عليه وسلم : { إن الميت يعذب ببكاء أهله عليه } . والله أكرم من أن يوصل عقوبة المعصية إليه ، ويحجب عنه المثوبة .

Кез келген ғибадат әрекетінің сауабы, марқұм болғанға арналса, оған пайдасы тиетіндігі жайындағы бөлім.
Кез келген ғибадат әрекеті, сауабын мұсылман адамға арнаса, онда оның пайдасы тиеді Алла Тағаланың қалауы бойынша. Ал сондай-ақ  марқұм үшін кешірім тілеу, садақа беру, ғибадат парыздарын орындау, бұл жөнінде, мен қайшылық немесе келіспеушілік туралы естіп білмеген емеспін, егер тек қана [яғни ихтиляф бар) бұл парыздың ғибадат түрі болса, қазасын өтеу жөнінде (тірі кезінде парызын өтей алмай, марқұм болып кетсе, оның орнына қазасын өтеуге болады! Мысалыға: қажылық, ораза секілді.]. Өйткені Алла Субхана уә Тағаля айтады: «Сондай олардан кейін келгендерге де (бұл олжадан беріледі.) Олар: «Раббымыз! Бізді әрі бізден бұрын иман келтірген туыстарымызды жарылқай көр! Әрі сондай иман келтіргендер үшін жүрегімізде бір кірбеңдік қылма. Раббымыз шүбәсіз Сен тым жұмсақ, ерекше мейірімдісің». [Құран 59:10] Және Алла Субхана уә Тағаля, айтады: «… өзіңнің әрі мүмін ер мен мүмін әйелдердің, жарылқауын тіле!» [Құран 47:19]. «Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын), Әбу Саламат өлгеннен кейін дұға жасады». Және Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) дұға жасады өлген адамға, намаз (яғни жаназа намаз) оқып болғаннан кейін хадисте Ауфа ибн Мәлік келтіргендей, сондай-ақ әр-бір өлгенге және намаз оқылғанға, тіпті Зу ән-Наджадинге де, кейін оны жерледі. Алла Тағала бұны бекітті, әр-бір өлгенге намаз оқылғаннан кейін (яғни дұғаны меңзеп тұр).
«Бір кісі келіп сұрайды Пайғамбарымыздан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Ей Алланың елшісі, менің анам бұл өмірден қош айтысып кетті, егер мен садақа таратсам оның атынан, пайдасы тие ме оған?», Алла елшісі: «Иә! – дедеі».». [Бұны Әбу Даудт жеткізді], және бұны Са’д ибн Ибада жеткізді.
«Бір әйел адам Пайғамбарымызға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) келіп сұрайды: «Ей Алланың елшісі, Алла Тағала қажылықты парыз етті менің әкем қартайған уақытында, ол мініс жануарының үстіне отырып, оны ұстай алмайды, мен оның атынан қажылыққа бара аламын ба?» Алла елшісі сұрайды: «Егер сенің әкеңде қарыз болғанда, сен оны қайтарар ма едің?» Әйелдің жауабы: «Иә! – дейді». Алла елшісі айтады: «Алланың алдында қарызды қайтару (яғни парыздарды меңзеп тұр!) әлде қайдам тұрарлық»». «Және тағы Алла елшісінен былай деп сұрағанда: «Менің анам марқұм болды, оның артында өтелмей қалған парыз оразасы қалып қойды, мен оның атынан ұстай аламынба?». Ол: «Иә! – деп жауаб берді».».
Бұл хадистердің барлығы сахих. Бұлар дәлелдеп тұр, өлген адамға пайдасы тиетіндігі жайында, ораза, қажылық, дұға жасау және кешірім жөнінде тілек тілеу Алладан, бұлар дене-мүшемен жасалынатын ғибадаттар. Алла Тағала пайдасын жеткізеді марқұмдарға. Және басқасынан да пайдасы мен сауабы тиеді жоғарыдағы хадистерде айтылғандай «Ясин» сүресін оқыса әрі оның қабір азабы жеңілдетіледі. Омар ибн Шуайб өзінің әкесінен, ал ол атасынан былай деп жеткізеді, Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын), Амр ибн әл-Асқа айтады: «Егер де сенің әкең мұсылман болғанда, және сендер құлдарды азат еткенде, садақа таратқанда немесе қажылыққа барып келген де оның атынан, онда бұның барлығы оған жетер еді». Бұл қажылықты қамтым тұр және басқаларында да, өйткені бұл жақсы іс-амал, әрі оның пайдасы мен сауабы оған жетеді, садақа таратып, және ораза мен қажылық парызын орындаған секілді.
Имам Шафиғи айтады: «Садақа, дұға мен истиғфар, бұдан басқа марқұмға ештеңе жасамайды , өйткені өлгенге сауабы жетпейді, Алла Тағаланың сөзіне байланысты: «Адам баласына барлығы дайындалған, өзінің ынтасына қарай». Және Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сөзіне де байланысты: «Адам атаның ұрпағы өлгеннен кейін, оның барлық амалдары тоқталады, тек қана үшеуінен басқа: тоқтатылмаған садақа, білім алып, марқұм болғаннан кейін, оның білімінен адамдарға пайдасы тисе және оның артынан дұға қылып тұратын ізгі тақуа перзент». Сондай-ақ жасаушыға бұның пайдасы да және сауабы да тимейді».
Кейбір ғұламалар айтады: «Марқұмның қасында Құран оқылса сосын оған сауабын арнаса, онда оның сауабы оқығанға да және марқұмға да тиеді, өйткені марқұм қатысушы секілді әрі оған үміт бар Алла Тағаланың мейрімділігіне».
Біздің дәлеліміз жоғарыда айтылып ескергендей, және бұл мұсылмандардың бірауыздан қолдағаны, өйткені бұл кеңінен тараған – барлық уақытта әрі барлық аймақтарда мұсылмандар жиналып, Құран оқйды және оның сауабын марқұмға арнайды, бұл іс-амал өзіне қарсылық көрсетпейді.
[Ибн Қуддама әл-Мақдиси, «Әл-Муғни», 2/225; Китаб әл-Джанаиз.]

Ұлы муффасир ғалым, имам Әбу Абдуллах әл-Қуртуби әл-Мәлики (оған Алланың рақымы болсын) 600-671 һ.ж./1204-1274 м.ж., айтады:

وقد استدل بعض علمائنا على قراءة القرآن على القبر بحديث العسيب الرطب الذي شقّه النبي صلى الله عليه وسلم باثنين. ثم غرس على هذا واحدا و على هذا واحدا ثم قال : [ لعله أن يخفف عنهما ما لم يبسا ] خرجه البخاري و مسلم . و في مسند أبي داود الطيالسي : [ فوضع على أحدهما نصفا و على الآخر نصفا و قال : إنه يهون عليهما ما دام فيهما من بلوتهما شيء ] قالوا: ويُستفاد من هذا غرس الأشجار وقراءة القرآن على القبور، وإذا خُفِّفَ عنهم بالأشجار فكيف بقراءة الرجل المؤمن القرآن

«Кейбір ғұламалар шешім шығарды, Құранды қабір басында оқу жайында мына хадиске байланысты, Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын), ылғал шыбықты екіге бөліп, біреуін бір қабірге ал бір бөлігін екіншісіне отырғызды, кейін айтты: «Мүмкін бұл олардың жағдайын қабірде жеңілдетер кепкенше, бұл шыбық кепкенше олардың жеңілдігі жалғасады қабірде». Бұл хадисті имам әл-Бұхари мен Муслим өздерінің сахихында келтірген. Әбу Дауд әт-Таялисидің «Муснадында»: «Ол бір бөлігін бір жағына сосын екінші жағына қойды да, айтты: бұл оларға жеңілдік береді, бұл ылғалы болғанша».
Олар ғұламалар айтты: Олар отырғызылған шыбықтан пайда алды, және Құран оқылғаннан қабір басында, егер олар отырғызылған шыбықтан пайда алса, онда Аллаға иман келтірген адамның Құран оқығаны, неге пайдасына тимеске?».
[Абдуллах әл-Қуртуби, «Ат-Тазкират»]

Шейхуль Ислам Мұхиддин ән-Нәуәуи (оған Алланың рақымы болсын) 631-676 һ.ж./1233-1277 м.ж., хадиске шарх жаза отырып, былай дейді:

واستَحَبَّ العُلَمَاءُ قِرَاءَةَ القُرْءَانِ عِنْدَ القَبرِ لِهَذَا الحَدِيثِ ، لأَنَّهُ إِذَا كَانَ يُرْجَى التَّخْفِيفُ بِتَسْبِيحِ الجَرِيدِ فَتِلاَوَةُ القُرْءَانِ أَوْلى

«Ғұламалар рұқсат етті және қажет деп есептеді, Құранды қабір басында оқуды [яғни марқұм болған мұсылманға]. Бұның пайдасына олар хадис келтіреді, Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) құрма шыбығын екіге бөліп және оны екі қабір басына отырғызды. Ол айтты, бұл шыбықтар әлі жасыл әрі ылғалы, олар Алла Тағаланы мадақтап тұр, қабір азабы бұларды жеңілдетеді. Асыра мадақтап тұрған бұл шыбықтардан пайда болса, онда қабір басында оқылған Құран оданда жақсырақ болады. Бұл жақсырақ және қадірлі болады».
[Ән-Нәуәуи, «Сахих Муслим би шархин-Нәуәуи», 3-ші том, 202-бет.]

Имам Джалалуддин ас-Суюти (оған Алланың рақымы болсын) 849-911 һ.ж./1445-1505м.ж., «Шарх ас-Судур» да, марқұмдарға Құран оқу жайындағы бөлімінде былай дейді:

اختلف في وصول ثواب القرآن للميت ، فجمهور السلف والأئمة الثلاثة على الوصول ، وخالف في ذلك إمامنا الشافعي مستدلا لقوله تعالى : ﴿وأن ليس للإنسان إلا ما سعى﴾
وأما القراءة على القبر فجزم بمشروعيتها أصحابنا وغيرهم . قال الزعفراني: سألت الشافعي رحمه الله تعالى عن القراءة عند القبر؟ فقال: لا بأس بها. وقال النووي رحمه الله في شرح المهذب: يستحب لزائر القبور أن يقرأ ما تيسر من القرآن ويدعو لهم عقبها نص عليه الشافعي واتفق عليه الأصحاب وزاد في موضع آخر: وإن ختموا القرآن على القبر كان أفضل

«Құранды марқұмаға оқығаннан кейін, оған сауабы баратындығы жөнінде ғұламалар әр-түрлі пікір білдірді. Көпшілік сәләфтар мен үш имам, сауабы марқұмға тиеді деген пікір білдірді. Ал имам әш-Шафиғидің сөзіне келетін болсақ, оның пікірі қарама-қайшы келді, Құраннан мына аятты дәлелге ала отырып: «Адамзат, еңбегіне қарай ғана табысқа ие болады» [53:39]….
Құранды қабір басында оқу жайына келетін болсақ, біздің жолдастарымыз (яғни имам Сүютидің мазхабындағы ғұламаларды айтып тұр) оны заңды деді, әрі бірауыздан келісті және басқаларыда солай. Аз-Зафарани айтады: «Мен имам аш-Шафиғиден (оған Алланың рақымы болсын), Құранды қабірдің басында оқу жайында  сұрадым. Оның жауабы: «Ода тұрған еш зияны жоқ! – деді».».
Және имам ән-Нәуәуи (оған Алланың рақымы болсын), «Шарх әл-Мухаззабта» былай деп айтады: «Жерлеу рәсімі болғаннан кейін, біраз уақыт қабір басында болып, марқұм үшін дұға қылып және ол үшін кешірім сұрау дұрысырақ болады. Бұған имам әш-Шафиғидің (оған Алланың рақымы болсын) өзі көрсетті және онымен оның шәкірттері келісті. Олайр айтты: «Қабір басында Құраннан таңдаған сүресін оқуға болады, ал егер Құранды бастан аяқ оқыса, онда оданда жақсырақ болады».
[Джалалуддин ас-Суюти, «Шарх ас-Судур»]

Шафиғи мазхабының Фақиһы, имам Зайнуддин әл-Малибары (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 987 һ.ж./1579 м.ж., былай деп айтты:

يصل ثوابها للميت بمجرد قصده بها، وعليه الائمة الثلاثة واختاره كثيرون من أئمتنا، واعتمده السبكي وغيره وحمل جمع ما قاله النووي على ما إذا قرأ لا بحضره ولم ينو

«Марқұм (өлген мұсылман адам), Құран оқылғаннан оған сауабы тиеді, егер оқушының ниеті соған арнап оқыған болса. Имам Әбу Ханифа, Мәлік, Ахмад және біздің мазхабтың басқа ғұламалары бір пікірде болды, ал имам ас-Субки және басқалары бұны қаулы етті, өйткені бұл муътамад Шафиғиліктердің ұстанымы. Ал имам Ән-Нәуәуидің сөзіне келетін болсақ керсінше айтылғандығы жайында оның, бұл оны ғұламалар оқушы қабірдің қасында оқымағандығы және оған ниет қоймағандығы жайында деп түсіндіреді».
[Әл-Малибари, «Фатхуль-Муин».]

Дерекнама: Al-fatava.com