Пәтуәлар

аш-Шура сүресінің 42/11 аят тәпсірі.

Алла Субхану уа Тағала Қасиетті Құран Кәрімде былай дейді:

 بسم الله الرحمن الرحيم لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِير 

 «Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші» 


Имам Әбу Мансұр әл-Матуриди (оған Алланың рақым болсын) 333һ./944м., былай деп айтады:

 وقوله — عز وجل -: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ… } الآية. يستدل بعض أهل التشبيه بأن له مثلا بقوله — تعالى — { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } يقولون: لو لم يكن مثل لم يذكر كاف التشبيه؛ حيث قال: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } ، لكن نفى مثلية الأشياء عن مثله؛ فيكون فيه إثبات مثل له لا يشبه سائر الأشياء سواه؛ أو كلام نحو هذا. وعندنا: قوله — تعالى — { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } أي: ليس مثله شيء، والكاف قد تزاد في الكلام. وقال بعضهم: أي: ليس كهو شيء، والعرب قد تقيم المثل مقام النفس. وأصله: أن الخلق ذو أعداد، وكل ذي عدد له أشكال وأمثال من حيث العدد. والأصل في ذلك: أن الخلق وإن كانوا ذا أمثال وأشكال وأشباه، فليس يشبه بعضهم بعضاً من جميع الوجوه وكل الجهات، ولكن إنما يشبه بعضهم بعضا [لا] من جميع الوجوه، أو بوجه أو بصفة، أو بجهة أو بنفس، ثم صار بعضهم أمثالا لبعض وأشباهاً بتلك الجهة وبذلك الوصف؛ فدل أن الله — تعالى — ليس يشبه الخلق، ولا له مثال منهم بوجه من الوجوه، ولا له شبه منهم، لا ما يرجع إلى النفس، وهو يتعالى عن جميع معاني الخلق وصفاتهم، ودل قوله — تعالى -: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ }: أنه شيء؛ لأنه نفى عن نفسه المثلية ولم ينف الشيئية، لكن يقال: شيء لا كالأشياء ينفى عنه شبه الأشياء، والشيء إثبات، وفي الإثبات توحيد، ولو لم يكن شيئاً لكان يقول: ليس هو شيئاً؛ دل أنه ما ذكر. وقوله — سبحانه -: { وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْبَصِيرُ } ذكر في غير موضع، والله الموفق.

 «Оның сөзі: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…». Кейбір мушаббихтерден [Алланы жаратылыстарға ұқсатушы адасқан ағымы) болғандар дәлел келтіреді, Оның [Алланың] ұқсастығы бар дейді. Олар айтады [яғни мушаббихалар]: Егер ұқсастық болмағанда, Ол аяттағы “Кәф” – көмекші әріпін атап өтпес еді, өйткені бұл ұқсастыққа көрсеткіш болып тұрған әріп болып қабылданады. Негізі Алла Тағала былай айтқан дейді [яғни Мушаббихтер айтады]: «Оған ұқсайтын, Ол сияқты ұқсастық жоқ», дегенмен Ол, Өзіне ұқсас Болмыстарды теріске шығарып тұр. Сондықтан Ол Өзіне тән болмысты орнатып тұр: ешкімге ұқсамайтын, тек қана Өзінен басқасы болса керек. Және олар соған ұқсас бір нәрселер айтады [Мушаббихтердің сөздері осы жерден аяқталыды].
Ал біздің ой-пікіріміз бойынша [яғни Әһлу Сүннаның пікірі мен түсінігі], аят «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…» былай деп білдіреді, Оған еш нәрсе де ұқсас емес, бұл жердегі көмекші “Кәф” әріпі, кейде сөйлемге артық болып қосылады. Сонымен қатар, олардың кейбіреулері айтты [яғни ғұламалар айтқан], бұның мәнісі, Ол сияқты еш нәрсе де жоқ [Болмысымен]. Арабтар кейде ұқсастықты, бір нәрсенің орнына қояды . Бұның негізі болып табылатын жаратылыстар, көпшілік болып табылады, және кімнің саны болса, онда оның пішіні мен ұқсастығы олардың көпшілігіне қатысты. Бұған негізделе отырып, жаратылыстарда бірдей пішін және ұқсастық пен түр болғанмен, онда олардың біреуі, басқаларына сәйкес емес, барлық жағынан және барлық жақтан да. Бірақта, олардың кейбіреулері басқаларына іспеттес, алайда барлық жағынан емес, неғұрлым біреуінде немесе бір қасиетінде, яки басқа жақтан. Демек, кейбіреулері басқаларына, солардың жағынан және сол қасиеттен ұқсас болды (яғни жаратылыстар). Бұл нәрсе бізді мынаған әкеліп тұр, Алла Тағала өзінің жаратылыстарына ұқсас емес және Оның ешқандай жаратылыстары, Оғанда ұқсас емес! Сондай-ақ олар да Аллаға ұқсаттырылмайды, мағынасы мен ерекшелігі бар нәрселерден, Ол [Алла] бәрінен де аса құдіретті, әрі мәртебесімен жоғары.
Аят «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…» мынаған келтіреді, Ол – Болмысымен/Шайъ. Өйткені Ол, Өзіне ешбір жаратылысты ұқсатырмайды, әрі терістейді, ал Ол Өзінің Болмысын/шайъиййат’ты жоққа шығармайды. Алайда былай деп те айтады: «Оның Болмысы/ шайъ, басқалары секілді емес, әрі басқа болмыстарға тән емес . Сондай-ақ Болмыс/шайъ – бұл бекітілген, ал бекітілгенде Таухид болады. Сонымен қатар, егер де Ол [Алла Тағала] Болмыс/шайъ болмағанда, онда былай деп айтушы еді: «Ол [Алла] еш нәрсе болып табылмайды» – деп!»
[Дерекнама: Имам Әбу Мансұр әл-Матуриди, «Тәуилят Әһли Сүнна».]  



Имам Мулла Әли әл-Қари әл-Ханафи (оған Алланың рақымы болсын) ө.ж. 1014һ./1606м.), аятты тәпсірлей отырып, былай деп айтады:

 ليس كمثله شيئ ، اى كذاته وصفاته ، وهو السميع البصير ، فقوله : ليس كمثله شيء — رد على المشبهة ، وقوله : وهو السميع البصير — رد على المعطلة 

 ««Еш нәрсе Оған ұқсас емес…», яғни Оның Болмысы мен Ерекшелігі және «Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші». Бұл жердегі Алла Тағаланың сөзі: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…», “Мушаббихтерді” теріске әрі жоққа шығаратын сөздер, ал мына сөздер болса: «Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші», “Муаттылдерді” терістеп жоққа шығарады».
[Дерекнама: Мулла Әли әл-Қари әл-Ханафи, «Шарх Фиқһ Әл-Әкбар», 103-бет.] 

 Имам Акмалуддин әл-Баберти әл-Ханафи (оған Алланың рақымы болсын) 714-786һ./1314-1384м., өзінің шархында, «Ақида әт-Тахауияда» Алла Тағаланың: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…» деген аятына былай деп тәпсірлейді:

 هذا إثبات لكمال ذاته في الأزل بنفي النظير والمماثل ، قال الله تعالى: ليس كمثله شيئ. وهذا محكم في هذا المعنى فيحمل عليه جميع الآيت المتشابهة التي تمسكت بظواهرها المشبهة 

 «Бұл Алла Тағаланың бекітілген мәңгілік кемелдісі арқылы, ұқсастық пен жанасымды жоққа шығарады (яғни бір денеден, екінші денеге қосылу секілді теріс сенімдер!). Алла Тағала айтады: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…». Бұл аяттың мағынасы анық/муһкам (яғни түсінікті, анық, белгілі болды!), және сол аят арқылы мағынасы түсінксіз/муташабиһ аяттар түсіндіріледі, ал тікелей мағынасына еретіндер олар Мушаббихтер, Алла Тағаланы жаратылыстарға ұқсататындар».
[Дерекнама: Имам Акмалуддин әл-Баберти әл-Ханафи, «Шарх әл-Ақыда ат-Таһауия», 30-бет.]

 Имам әл-Қуртуби әл-Мәлики (оған Алланың рақым болсын) 600-671һ./1204-1274м., Құранда келген Алла Тағаланың сөзін: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші» — деген аятын, былай деп тәпсірлейді:

 لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْبَصِيرُ قيل: إن الكاف زائدة للتوكيد؛ أي ليس مثله شيء… والذي يُعتقد في هذا الباب أن الله جل ٱسمه في عظمته وكبريائه وملكوته وحسنى أسمائه وعليّ صفاته، لا يشبه شيئاً من مخلوقاته ولا يشبّه به، وإنما جاء مما أطلقه الشرع على الخالق والمخلوق، فلا تشابه بينهما في المعنى الحقيقي؛ إذ صفات القديم جل وعز بخلاف صفات المخلوق؛ إذ صفاتهم لا تنفك عن الأغراض والأعراض، وهو تعالى منزّه عن ذلك؛ بل لم يزل بأسمائه وبصفاته على ما بيّناه في (الكتاب الأسنى في شرح أسماء الله الحسنى)، وكفى في هذا قوله الحق: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ }. وقد قال بعض العلماء المحققين: التوحيد إثبات ذات غير مشبهة للذوات ولا معطّلة من الصفات. وزاد الواسطيّ رحمه الله بياناً فقال: ليس كذاته ذات، ولا كٱسمه ٱسم، ولا كفعله فعل، ولا كصفته صفة إلا من جهة موافقة اللفظ؛ وجلّت الذات القديمة أن يكون لها صفة حديثة؛ كما استحال أن يكون للذات المحدثة صفة قديمة. وهذا كله مذهب أهل الحق والسنة والجماعة. رضي الله عنهم! 

 «Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші». Осы аяттағы “Кәф” көмекші әріпі, сөздің мағынасын күшейту үшін қосылған деп айтқан. Яғни Оған ұқсас ештеңе жоқ… Яғни, осы бөлімдегі сөзге дұрыс, нық сенімде тиісті болу, және Алла Тағала Өзінің барша жаратқандарына ұқсас емес, әрі олар да [яғни жаратылыстар Аллаға ұқсас емес. Ал, шариғатымызда Жаратушы мен жаратылысқа ұқсас сөздерді қолданғанға келетін болсақ, олардың арасында нақты мағынаға ұқсастық хабар жоқ [барлық жағдайда да, қолданылған кезде де]. Бастауы жоқ, әрі Мәңгі Алла Тағаланың Ерекшелігі, жаратылыстардың ерекшелігінен айырмашылығы бар, себебі олардың ерекшелігі әр-түрлі құбылыстар мен мақсаттарға, емін-еркін бола алмайды. Алла Тағала бұл нәрселерден пәк, әрі керсінше Өзінің есімдерімен және Ерекшелігімен, Ол мәңгі болушы, «әл-Асна фи Асмаи-Лляһи әл-Хусна» кітабында түсіндірілгендей. Бұған Өзінің сөзі жетерлік: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес, … ». Кейбір Исламның ғалым зертеушілері [мухаққиқтер] айтады: «Бір Құдайшылдық [яғни Таухид] – бұл Болмысты бекіту, әрі басқа болмыстарға ұқсатпау және Өзінің Ерекшелігінен [сыйпатынан] айрылмаған күйде».
 Әл-Уәсити (оған Алланың рақым болсын), қосымша түсініктеме қосып, былай деп айтты: «Оның Болмысындай, ешқандай Болмыс жоқ, Оның есіміндей, ешкімде ондай есім жоқ, Оның әрекетіндей, ешкімде ондай әрекет жоқ және Оның Ерекшелігіндей, ешкімде ондай Ерекшелік жоқ, тек қана басқаша мағынада айтылғандай /лафза». Бәрінен де Өзінің мәртебесімен жоғары болған, Бастауы жоқ және Болмысымен Мәңгі болған, басталуы бар жаратылыс ерекшеліктерінен болудан аса пәк! Сол секілді жаратылыс болмысы, бастауы жоқ және мәңгі болу ерекшеліктерінен, болуы мүмкін емес! Осының барлығы, ақиқат жолындағы адамдардың сенімінде, яғни Әһлу Сүнна Уәл Жамағат (Алла Тағала баршасына разы болсын».
[Дерекнама: Имам әл-Қуртуби әл-Мәлики «Әл-Джами әл-Ахкам әл-Қуран, 8/16».] 

Имам әс-Сануси әл-Мәлики (оған Алланың рақымы болсын) 832-895һ./1428-1490м., аятқа қатысты, былай деп пікір айтты:

 قال الله تعالى (ليس كمثله شيء وهو السميع البصير) فأول هذه الآية تنزيه وآخرها إثبات ، فصدرها يرد على المجسمة وأضرابهم ، وعجزها يرد على المعطلة ، النافين الجميع الصفات 

 «Алла Субхану Тағала айтады: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші». Аяттың бас жағындағы сөздер — Танзих болып табылады, яғни Алла Тағала пәк, әрі кемшіліктерден тазалайды, ал соңғы жағындағы сөздер — Сипаттар. Бас жағындағы сөздер [яғни, аяттың басындағы сөздер] — “Муджассимдерді” және соған ұқсастарды, теріске әрі жоққа шығарады, ал аяттың соңғы жағындағы қалған сөздер — “Муаттылдерді” жоққа шығарады, өйткені олар “Муаттылдер”, Алла Тағаланың барлық сыйпаттарын жоққа шығарады».
[Дерекнама: Имам әс-Сануси әл-Мәлики, «Хашият ад-Дусуки әля Умм әл-Барахин», 109-б.] 

Имам Жалалуддин әс-Суюти (оған Алланың рақымы болсын) 849-911һ./1445-1505м., «Әл-Иқлиль» атты кітабында, былай деп айтады:

 قوله تعالى: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} فيه الرد على المشبهة وأنه تعالى ليس بجوهر ولا جسم ولا عرض ولا لون ولا طعم ولا حال في مكان ولا زمان 

 «Алла Субхану Тағала айтады: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…», Осы аят “Мушаббихтерді” [Алла Тағаланы жаратылысқа ұқсатушылар!] теріске әрі жоққа шығарады және соны растайды. Ол [Алла] – ешбір субстанция емес [түп негіз-барлық заттектер мен құбылыстардың бастапқы негізі мен мәні деп қаралатын материя, атеисттер мен материалистердің қолданатын сөздерінің бірі], ешбір дене-мүшеден тұрмайды, акциденттік емес, дәмді емес, және орын мен уақытпен cипатталмайды».
[Дерекнама: Жалалуддин әс-Суюти, «Әл-Иқлиль фис-тинбатит-Танзиль», 1/230] 

 Қазіргі заманның ақида ғалымы Шейх Саид Фуда, Құрандағы: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес…», деген аятты, былай деп түсіндіреді:

 قال الله تعالى (ليس كمثله شيء وهو السميع البصير) وهذه الآية من المحكمات التي ترد إليها المتشابهات. قال الإمام البيهقي: «لما أراد الله سبحانه أن ينفي التشبيه على آكد ما يكون من النفي، جمع في قراءتنا بين حروف التشبيه واسم التشبيه حتى يكون النفي مؤكدا على المبالغة». وروى البيهقي بسنده عن أبي هريرة رضي الله عنه، قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:يعني يقول الله عز وجل: «كذبني ابن آدم، ولم ينبغِ له أن يكذبني، وشتمني ابن آدم، ولم ينبغ له أن يشتمني، فأما تكذيبه إياي فقوله لن يعيدني كما بدأني، وليس أول خلقه بأهون عليَّ من إعادته. وأما شتمه إياي فقوله (اتخذ الله ولدا) وأنا الله الأحد الصمد لم ألد ولم أولد، ولم يكن لي كفوا أحد». وروى البيهقي بسنده عن أبي بن كعب رضي الله تعالى عنه قال:»إن المشركين قالوا: يا محمد انسب لنا ربك، فأنزل الله تبارك وتعالى: (قل هو الله أحد الله الصمد). قال: الصمد الذي لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفوا أحد، لأنه ليس شيء يولد إلا سيموت وليس شيء يموت إلا سيورث، وإن الله تبارك وتعالى لا يموت ولا يورث، ولم يكن له كفوا أحد، لم يكن له شبه ولا عدل، ليس كمثله شيء.  
«Алла Субхану Тағала Өзінің Құранында айтады [42-сүре, 11-аят]: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші». Бұл аяттың мағынасы анық/мухкам [яғни түсінікті], және барлық түсініксіз/муташабиһ аяттар, осы аят арқылы, әрі әсерімен қаралуы тиісті.
 Имам әл-Байхақи (оған Алланың рақымы болсын) айтады: «Алла Тағала, Өзінен күшейтілген түрде ұқсастықты шеттеткен кезде, біздің ұқсастық бөлшекпен “Кәф” әріпімен оқуымызда және есімінің ұқсастығы “Шай’ъ” әріпін біріктірді, өйткені болымсызды [яғни жаратылстарға ұқсамауды], ең жоғарығы жетілдірілген түрде қалады».
 Тізбегі Әбу Хурайраға (Алла оған разы болсын) жететін, имам әл-Байхақи (оған Алланың рақымы болсын) былай деп айтқанын жеткізеді: Алла елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деп айтқан: Алла Тағала: «Маған [Аллаға], Адам пайғамбардың ұрпағы жалған сөздер шығарды, бірақ Маған [Аллаға] жалған сөздер айту, Адам ұрпақтарына жарасымды емес. Және Адам пайғамбардың ұрпағы Маған [Аллаға] тіл тигізді, ал Маған [Аллаға] тіл тигізуі оған жарасымды емес. Жалғандыққа келетін болсақ: ол айтады [яғни Адам пайғамбардың ұрпағы]: «Алла Тағала мені жаратпай тұрып, қайта тірілтпейді! – дейді», бірақ, қайтадан басынан бастап жарату мен қайта тірілту Маған [Аллаға] өте жеңіл әрі оңай. Ал тіл тигізуге келетін болсақ, ол айтады [яғни Адам пайғамбардың ұрпағы]: «Алланың баласы бар! – дейді». Мен Аллах Тағала Жалғызбын және Мәңгімін, тумады да және туылмады, әрі Маған [Аллаға] ешкім тең емес!». Имам әл-Байхақи (оған Алланың рақымы болсын), Әбу ибн Ка’абтан мынадай хабар жеткізеді, мүшіріктер Пайғамбарымызға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) келіп, былай деп айтады: «Өзіңнің Раббыңды сипаттап, бер біздерге? – дейді! [яғни мүшіріктер жаратылыс сипатында, сипаттап бер біздерге деп сұрап тұр!]», — кейін мынадай уахи түсті: «Айт: Ол- Алла Жалғыз, Алла Мәңгі». Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) айтады: «Мәңгі “тумады да және туылмады”, Оның ешқандай ұқсастығы жоқ [шабих], және Оған ешкім де, тең келерлік жоқ [‘идлъ]. Әрі Оған [Аллаға] ешкім ұқсас емес!»».
[Дерекнама: Саид Фуда, «Әл-Фарақъ әл-азым, байна ат-танзих уа ат-таджсим», 20-21 бет.] 

Дерекнама: Al-fatava.com
Дайындаған: Darulahnaf.com