Пәтуәлар

Мүлік сүресі 67/16-аят тәпсірі

Алла Тағала Құранда айтады:
    أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ         
   
«Аспандағының сендерді жерге, теңселіп тұрған кезінде жұттырып жіберуінен қауіпсізсіңдер ме?»
Көрнекті муфассир ғалым, имам әл-Қуртуби әл-Мәлики (600-671 һ.ж./1204-1274 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, Алла Тағаланың «Аспандағының (Алланың) сендерді жерге, теңселіп тұрған кезінде жұттырып жіберуінен қауіпсізсіңдер ме?» [Құран Мүлік 67/16 аят] – деген аятқа қатысты мынадай пікір айтқан:
قال ابن عباسأأمِنتم عذاب من في السماء إن عصيتموهوقيلتقديره أأمِنتم من في السماء قدرته وسلطانُه وعرشُه ومملكتُهوخصّ السماء وإن عَمّ مُلْكُه تنبيهاً على أن الإلٰه الذي تنفذ قدرته في السماء لا من يعظّمونه في الأرضوقيلهو إشارة إلى الملائكةوقيلإلى جبريل وهو المَلَك المُوَكّل بالعذاب.

قلتويحتمل أن يكون المعنىأأمنتم خالق مَن في السماء أن يخسف بكم الأرض كما خسفها بقارون. { فَإِذَا هِيَ تَمُورُ } أي تذهب وتجيءوالمَوْرالاضطراب بالذهاب والمجيءقال الشاعررَمَيْنَ فأقْصَدْنَ القلوبَ ولن ترى دماً مائراً إلاّ جَرَى في الحَيازِم
جمع حَيْزوم وهو وسط الصدروإذا خُسف بإنسان دارت به الأرض فهو المَوْروقال المحققونأمنتم مَن فَوقَ السماء؛ كقوله: { فَسِيحُواْ فِي ٱلأَرْضِ } [التوبة:2] أي فوقها لا بالمماسّة والتحيّز لكن بالقهر والتدبيروقيلمعناه أمنتم مَن على السماء؛ كقوله تعالى: { وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ ٱلنَّخْلِ } [طه:71] أي عليهاومعناه أنه مديرها ومالكها؛ كما يقالفلان على العراق والحجاز؛ أي واليها وأميرهاوالأخبار في هذا الباب كثيرة صحيحة منتشرة، مشيرة إلى العلو؛ لا يدفعها إلا مُلْحدٌ أو جاهل معاندوالمراد بها توقيره وتنزيهه عن السّفل والتّحتووصفه بالعلوّ والعظمة لا بالأماكن والجهات والحدود لأنها صفات الأجساموإنما ترفع الأيدي بالدعاء إلى السماء لأن السماء مهبط الوحي، ومنزل القطر، ومحل القُدس، ومعدن المطهرين من الملائكة، وإليها ترفع أعمال العباد، وفوقها عرشه وجنته؛ كما جعل الله الكعبة قِبلةً للدعاء والصلاة، ولأنه خلق الأمكنة وهو غير محتاج إليها، وكان في أزله قبل خلق المكان والزمان ولا مكان له ولا زمانوهو الآن على ما عليه كان

«Сахаба Ибн `Аббас, оған Алла разы болсын, былай деп айтады: «Аспандағының жазасынан қауіпсізсіңдер ме, егер Оған бағынбасаңдар?»  Сондай-ақ, тағы: оның мағынасы: Аспандағының жазасынан, күш-қуат, билік, `Арш және басқаруынан қауіпсізбіз деп ойлайсыңдар ма? Алла Тағала аспанды ерекшелендіріп қойды, тіпті Оның (Алланың) билігі толық болып табылса да, Ол (Алла) – Ол сондай – Құдыреті аспанда жүзеге асатын, олар жер бетінде дәріптегендері емес. Сондай-ақ, тағы былай айтылды: Бұл – періштелерге нұсқау болып табылады. Тағы былай айтылды: Бұл Жәбрейілге нұсқау, ал ол – жазаларды іске асырушы періште.
Мен былай айтамын (имам әл-Қуртуби): Аспандағылардың Жаратушысы Қарунды жерге жұттыртқандай, сендерді де жұттыртпайтынынан қауіпсізсіңдер ме?
«Онда ол сол кезде теңселеді», яғни кетеді және келеді. «Әл-Маур» – бұл кету және келумен теңселу. Бір ақын былай деп айтқан: «Олар тастады да, жүректерге ұмтылды және сен ешқашан ағынды қанды көрмейсің, тек қана ол кеудеде ағып тұрады».  «Әл-Хаязим» – бұл «хайзум» сөзінің көпше түрі, яғни кеуденің ортаңғы бөлігі. Және адам құлаған кезде, оның аяқ астында жер айналады, ал бұл «әл-маур» болып табылады.
Мухаққиқтер (зерттеуші ғалымдар) айтты: «Сендер аспан үстіндегіден (фауқа) қауіпсізсіңдер ме?», Алла Тағаланың мына сөздері сияқты: «Сендер жер бетінде жүріңдер...» [әт-Тәубә 9/2 аят], яғни жер бетінің үстінде жанаспай және мекен алмай, бағындырып әрі басқарыңдар деген мағынада. Сондай-ақ тағы былай айтылған: «Сендер аспанда (`аля) болғаннан қауіпсізсіңдер ме?». Бұл Алла Тағаланың мына сөздеріне тәрізді: «... Және сендерді құрманың бұтақтарына асамын. ...» [Та Ха 20/71], - яғни құрма ағашына. Және бұның мағынасы – Ол бұны басқарады және билік жүргізеді. Былай айтқандай: «Әлдекім Ирак пен Хиджаздың үстінде, яғни басқарады және билік жүргізеді». 
Бұл жайында риуаяттар көптеген, олар сенімді және көп таралған және олар (Алла Тағаланың) Үстемдігін (`улюв) көрсетеді, бұны тек қана дінбұзар мен надандығында табандылық танытатындар ғана жоққа шығарады. Сондай-ақ бұнда меңзелетіні – Алла Тағалаға қатысты құрмет көрсету, Оны (Алланы) төменде және бір нәрсенің астында болудан пәктеу, сонымен қатар, Оның үстемдік пен ұлылықпен сипаттау, алайда бұл жерде Оны (Алланы) орын, бағыт және шектеумен сипаттау емес, өйткені бұл денелердің сипаттары. Дұға қылған кезде қолды аспанға көтереді, өйткені аспан уахидың, жаңбырдың, Жәбрәйлдің орны және пәк болған періштелердің қайнар көзі. Сондай-ақ, аспанға құлдардың амалдары көтеріледі және аспаннан жоғары Оның `Аршысы мен Жәннаты. Алла Тағала Қағбаны дұғалар мен  намаздардың бағыты (қыбласы) етіп қойғандай. Сондай-ақ Алла Тағала мекендерді жаратты және Ол (Алла) оларға мұқтаж емес. Және Ол (Алла) мекен мен уақытты жаратқанға дейін Мәңгі болды және Ол (Алла) мекен мен уақытқа тәуелді емес. Және Ол (Алла) бұрын қандай болған болса, қазір дәл сондай».
[Дерекнама: Имам әл-Қуртуби «Әл-Дж`ами әл-`Ахкам әл-Қур`ан», 18/215-216.]
Имам Әбу Исхақ әш-Шатыби әл-Мәлики (д.ө.ж. 790 һ.ж./1388 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, былай деп айтқан:
قوله تعالى يخافون ربهم من فوقهم [ النحل : 50 ] أأمنتم من في السماء [ تبارك : 16 ] وأشباه ذلك ، إنما جرى على معتادهم في اتخاذ الآلهة في الأرض ، وإن كانوا مقرين بإلهية الواحد الحق ; فجاءت الآيات بتعيين الفوق وتخصيصه تنبيها على نفي ما ادعوه في الأرض ; فلا يكون فيه دليل على إثبات جهة
«Алла Тағаланың сөзі: «Олар өздерінен жоғары болған Раббыларынан қорқады» [Нахл 16/50 аят] және «Аспандағының (Алланың) сендерді жерге, теңселіп тұрған кезінде жұттырып жіберуінен қауіпсізсіңдер ме?» [Мүлік 67/16 аят] және тағы осыған ұқсас аяттар. Ақиқатында олар (арабтар) Құдайды жер бетінде деп өздеріне әдетке айналдырып алды, тіпті олар Алла Тағаланың жалғыз болғандығына сенсе де. Сондықтан аяттарда көрсетілген «үстінде» (фауқа) сөзі, Алла Тағала жерде емес екендігіне оларға сендіру үлгісінде бағытталған. Және бұнда ешқандай (бір бағыттағы) тарап (Аллаға қатысты) дәлел болып табылмайды».
[Дерекнама: Әбу Исхақ әш-Шатыби, «әл-Мувафақат», 4/154]
Имам Фахруддин әр-Рази әш-Шафи`ғи (544-606 һ.ж./1150-1210 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, аятқа қатысты былай деп пікір айтады:
واعلم أن المشبهة احتجوا على إثبات المكان لله تعالى بقوله: { ءامِنتم مَّن فِى ٱلسَّمَاء } ، والجواب عنه أن هذه الآية لا يمكن إجراؤها على ظاهرها باتفاق المسلمين، لأن كونه في السماء يقتضي كون السماء محيطاً به من جميع الجوانب، فيكون أصغر من السماء، والسماء أصغر من العرش بكثير، فيلزم أن يكون الله تعالى شيئاً حقيراً بالنسبة إلى العرش، وذلك باتفاق أهل الإسلام محال، ولأنه تعالى قال:

قُل لّمَن مَّا فِى ٱلسَّمَـٰوَاتِ وَٱلأَرْضَ قُل لِلَّهِ }
[الأنعام: 12] فلو كان الله في السماء لوجب أن يكون مالكاً لنفسه وهذا محال، فعلمنا أن هذه الآية يجب صرفها عن ظاهرها إلى التأويل، ثم فيه وجوهأحدهالم لا يجوزأن يكون تقدير الآيةأأمنتم من في السماء عذابه، وذلك لأن عادة الله تعالى جارية، بأنه إنما ينزل البلاء على من يكفر بالله ويعصيه من السماء فالسماء موضع عذابه تعالى، كما أنه موضع نزول رحمته ونعمته وثانيهاقال أبو مسلمكانت العرب مقرين بوجود الإله، لكنهم كانوا يعتقدون أنه في السماء على وفق قول المشبهة، فكأنه تعالى قال لهمأتأمنون من قد أقررتم بأنه في السماء، واعترفتم له بالقدرة على ما يشاء أن يخسف بكم الأرض وثالثهاتقدير الآيةمن في السماء سلطانه وملكه وقدرته، والغرض من ذكر السماء تفخيم سلطان الله وتعظيم قدرته، كما قال:
وَهُوَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَـٰوَاتِ وَفِى ٱلأَرْضِ }
[الأنعام: 3] فإن الشيء الواحد لا يكون دفعة واحدة في مكانين، فوجب أن يكون المراد من كونه في السموات وفي الأرض نفاذ أمره وقدرته، وجريان مشيئته في السموات وفي الأرض، فكذا ههنا ورابعهالم لا يجوز أن يكون المراد بقوله: { مَّن فِى ٱلسَّمَاء } الملك الموكل بالعذاب، وهو جبريل عليه السلام، والمعنى أن يخسف بهم الأرض بأمر الله وإذنه

«Біліп ал, мушаббихалар (Исламдағы адасқан топ) Алла Тағалаға қатысты Оның «орны бар» деп дәлел ретінде Алланың мына сөздерін келтіреді: «Аспандағының (Алланың) сендерді жерге, теңселіп тұрған кезінде жұттырып жіберуінен қауіпсізсіңдер ме?» [Мүлік 67/16 аят]. Бұған жауап болып табылатын мұсылмандардың ортақ көзқарасы бойынша, бұл аятты тікелей мағынада түсінуге болмайды, өйткені (Оның) «аспанда болуынан» мынадай ұғым қалыптасады – яғни аспан әлемі Оны (Алланы) барлық жақтан қамтиды, және солай болғандықтан, Ол аспан әлемінен кіші, ал аспан әлемі `Арштан әлдеқайда кішірек, және одан шығатын түсінік, Ол Алла Тағала `Аршқа қарағанда өте кіші болып табылады – ал бұл өз алдына мұсылмандардың ортақ (келісім) пікірі бойынша (мағынасыз) ақылға қонымсыз.
Сондай-ақ, Алла Тағаланың мына сөздері: «(Оларға) айт: «Көктердегі және жердегі нәрселер кімдікі? ...» [әл-Ән`ам 6/12 аят], егер Алла Тағала (тек қана) аспан әлемінде болса, онда Ол өз-өзіне әмірші болар еді, ал бұл (мағынасыз) ақылға қонымсыз.
Сонымен, бізге белгілі болғандай, бұл аяттың тура мағынасын басқа қолайлы түсіндірмеге сай тәпсірлеу міндетті. Кейін бұл аятта әр-түрлі түсіндірме бар:
Бірінші: Аяттың былай түсінілуінде қандай тосқауыл бар: «Жазасы аспанда болғаннан сендер қауіпсізсіңдер ме?», өйткені Оған иман келтірмей, бағынбағандарға Алла Тағала апатты аспаннан түсіреді, сондықтан аспан әлемі – жазалар жіберілетін орын және сонымен қатар, мейрімділік пен игілік түсетін орын.
Екінші: Әбу Муслим айтады: «Арабтар Құдайдың бар болғанына сенді, алайда олар мушаббихтер секілді аспанда деп те сенді, сондықтан аяттың мағынасы Алла Тағала оларға айтқандай: «Сендер Ол аспанда және қалағанын істейді деп есептегеннен қауіпсізсіңдер ме – Оның сендерді жерге жұттырып жіберуінен қауіпсізсіңдер ме?».
Үшінші: Аяттан мына мағына меңзеліп тұр:  «Сендер патшалығы мен күш-құдіреті аспанда болғаннан қауіпсізсіңдер ме?», аспанда деп ескертуінің мақсаты – Алла Тағаланың патшалығының кереметтілігі мен Оның Ұлылығы және Күш-Құдіретін көрсету, Алла Тағала айтқандай: «Ол –  көктерде әрі жердегі Алла» [Ән`ам 6/3 аят], расында да, бір нәрсе бірден екі түрлі орында болуы мүмкін емес, сондықтан «Ол –  көктерде әрі жердегі», – мағынасының міндеті – Оның Әмірі мен Қалауы аспан мен жерде де іске асады, бұған ұқсас болған жоғарыдағы аятта сондай.
Төртінші: «аспанда болғаннан» деген сөздерде жазалау тапсырмасы жүктелген періште меңзеліп тұр деп айтуға не тосқауыл, және ол періште – Жәбрайл, Алланың сәлемі болсын оған, ал мағынасы былай: «Оның әмірі мен рұқсатынан сендерді жер жұттырып жіберуінен қауіпсізсіңдер ме?».
[Дерекнама: Фахруддин әр-Рази, «Мафатих әл-`Ғайб» (Тафсир әл-Кәбир), 30/592 ]
Имам Хафизуддин ән-Насафи (д.ө.ж. 710 һ.ж./1310 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, былай деп айтқан:
ءامِنْتُمْ مَّن فِى ٱلسَّمَاءِ أي من ملكوته في السماء لأنها مسكن ملائكته ومنها تنزل قضاياه وكتبه وأوامره ونواهيه فكأنه قالأأمنتم خالق السماء وملكه، أو لأنهم كانوا يعتقدون التشبيه وأنه في السماء، وأن الرحمة والعذاب ينزلان منه فقيل لهم على حسب اعتقادهمأأمنتم من تزعمون أنه في السماء وهو متعالٍ عن المكان
«Алла Тағала айтады: «Аспандағыдан сендер қауіпсізсіңдер ме?», яғни патшалығы аспанда болғаннан, өйткені аспан әлемі періштелердің орны болып табылады және ол жақтан (аспан әлемінен) Оның кітаптары түсті, бұйрықтары мен тыйымдары, және (бұның мағынасы) Ол (Алла) оларға былай деп айтқандай: «Аспан әлемінің Жаратушысынан және Оның патшалығынан сендер қауіпсізсіңдер ме?», немесе олар «ташбих/ұқсату» сенімінде болды және Ол (Алла) аспанда деп (тура мағынасында) сенді, және сондай-ақ рақымшылық пен жаза одан түседі деді, сондықтан да, Ол (Алла) олардың сенімдеріне ұқсас жауап берді: «Сендер аспанда деп ойлағаннан қауіпсізсіңдер ме, ал Ол (Алла) болса мекен алудан аса үстем».
[Дерекнама: Имам ән-Насафи «Мадарик әт-Танзил уә хақаиқ`у-т-Тә`уил», 3/415]
Имам Әбу Исхақ әс-Са`ляби (д.ө.ж. 427 һ.ж./1035 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, аятқа қатысты былай деп айтқан:
أَأَمِنتُمْ مَّن فِي ٱلسَّمَآءِ } وقال ابن عباسأمنتم عذاب مَنْ في السماء أن عصيتموهوقيلمعنى { أَمِنتُمْ مَّن فِي ٱلسَّمَآءِ }: قدرته وسلطانه وعرشه ومملكته، وقيلإنّما قال: { أَمْ أَمِنتُمْ مِّن فِي ٱلسَّمَآءِ } لأنّهم كانوا يعترفون بأنّه إله السماء، ويزعمون إنّ الأصنام آلهة الأرض، وكانوا يدعون الله من جهة السماء، وينتظرون نزول أمره بالرحمة والسطوة منها.

وقال المحقّقونمعنى قوله: { فِي ٱلسَّمَآءِ } أي فوق السماء كقوله تعالى: { فَسِيحُواْ فِي ٱلأَرْضِ } [التوبة: 2]، أي فوقها لا بالمماسة والتحيز ولكن بالقهر والتدبير.
وقيلمعناه على السماء كقوله:{ وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ } [طه: 71] ومعناهإنّه مالكها ومدبّرها والقائم عليها، كما يقالفلان على العراق والحجاز، وفلان على خراسان وسجستان يعنون أنّه واليها وأميرها.
وأعلم أنّ الآيات والأخبار الصحاح في هذا الباب كثيرة وكلّها إلى العلو مشيرة، ولا يدفعها إلاّ ملحد جاحد أو جاهل معاند، والمراد بها والله أعلم توقيره وتعظيمه وتنزيهه عن السفل والتحت، ووصفه بالعلو والعظمة دون أن يكون موصوفاً بالأماكن والجهات والحدود والحالات؛ لأنّها صفات الأجسام وأمارات الحدث والله سبحانه وتعالى كان ولا مكان فخلق الأمكنة غير محتاج إليها، وهو على ما لا يزل، ألا يرى أنّ الناس يرفعون أيديهم في حال الدعاء إلى السماء مع إحاطة علمه وقدرته ومملكته بالأرض وغيرها أحاطتها بالسماء، إلاّ أنّ السماء مهبط الوحي ومنزل القطر ومحلّ القدس ومعدن المطهرين المقرّبين من ملائكته، وإليها تُرفع أعمال عباده وفوقها عرشه وجنّته وبالله التوفيق

«Ибн Аббас айтады: «Егер Оған бағынбасаңдар, аспандағының жазасынан қауіпсізсіңдер ме?». Тағы былай айтылған, мағынасы: «Аспандағының жазасынан, күш-қуат, билік, `Арш және басқаруынан қауіпсізсіңдер ме?». Сондай-ақ тағы: «Анығында: «Аспандағыдан сендер қауіпсізсіңдер ме?» деп айтылуының себебі – олар (мүшриктер) Алланы аспанның Раббысы деп мойындадыал пұттарды жердің «раббысы» деп есептеді, және олар Аллаға аспан жаққа қарай үндеу білдіретін және сол жақтан Оның рақымшылығы мен құдіретін күтетін».
Мухаққиқтер (зерттеуші ғалымдар) айтты: «Сендер аспан үстіндегіден (фауқа) қауіпсізсіңдер ме?», Алла Тағаланың мына сөздері сияқты: «Сендер жер бетінде жүріңдер...» [әт-Тәубә 9/2 аят], яғни жер бетінің үстінде жанаспай және мекен алмай, бағындырып әрі басқарыңдар деген мағынада. Сондай-ақ тағы былай айтылған: «Сендер аспанда (`аля) болғаннан қауіпсізсіңдер ме?». Бұл Алла Тағаланың мына сөздеріне тәрізді: «... Және сендерді құрманың бұтақтарына асамын. ...» [Та Ха 20/71], - яғни құрма ағашына. Және бұның мағынасы – Ол бұны басқарады және билік жүргізеді. Былай айтқандай: «Әлдекім Ирак пен Хиджаздың үстінде, яғни басқарады және билік жүргізеді». 
Бұл жайында риуаяттар көптеген, олар сенімді және көп таралған және олар (Алла Тағаланың) Үстемдігін (`улюв) көрсетеді, бұны тек қана дінбұзар мен надандығында табандылық танытатындар ғана жоққа шығарады. Сондай-ақ бұнда меңзелетіні – Алла Тағалаға қатысты құрмет көрсету, Оны (Алланы) төменде және бір нәрсенің астында болудан пәктеу, сонымен қатар, Оның үстемдік пен ұлылықпен сипаттау, алайда бұл жерде Оны (Алланы) орын, бағыт және шектеумен сипаттау емес, өйткені бұл денелердің сипаттары. Ал Ол (Алла) мекен мен уақытты жаратқанға дейін Мәңгі болды және Ол мекен мен уақытқа тәуелді емес. Және Ол (Алла) бұрын қандай болған болса, қазір дәл сондай. Олар адамдардың дұға қылған кезде қолды аспанға көтеретінін көрмей ме, ал Алла Тағаланың білімі, күші және иелігі болса жерді де,басқаны да дәл аспанды қамтығандай қамтиды, тек аспан – уахидың, жаңбырдың, Жәбрәйлдің орны және пәк болған періштелердің қайнар көзі болып табылады. Сондай-ақ, аспанға құлдардың амалдары көтеріледі және аспаннан жоғары Оның `Аршысы мен Жәннаты. Және жәрдем тек қана Алладан».
[Дерекнама: Әбу Исхақ әс-Са`ляби, «Әл Кашфу уәл Ба`ян фи Тафсирил Қур`ан», 9/359-360]
Имам Әбул-Хайр әл-Байдәуи әш-Шафи`ғи (д.ө.ж. 685 һ.ж./1286 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, аятқа қатысты былай дейді:
أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِى ٱلسَّمَاء } يعني الملائكة الموكلين على تدبير هذا العالم، أو الله تعالى على تأويل { مَّن فِى ٱلسَّمَاء } أمره أو قضاؤه، أو على زعم العرب فإنهم زعموا أنه تعالى في السماء،
«Аспандағының жазасынан сендер қауіпсізсіңдер ме?», яғни бұл әлемді басқаруға міндеттелген періштелер меңзелген. Немесе бұл жерде меңзелгені – (яғни «аспанда`ғының» деген сөзде) аятқа қатысты түсіндірме бойынша «аспанда`ғының» сөзінде Оның Әмірі және Оның Шешімі деген мағына болуы мүмкін немесе арабтардың болжамы бойынша, өйткені, расында олар Алланы аспанда деп сенген».
[Дерекнама: Әбул-Хайр әл-Байдәуи, «Ануәр әт-Танзил уә Асрар әт-Та`уил», 5/230]
Имам Әбу Хай`ян әл-Андалуси (654-745 һ.ж./1256-1344 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, аятқа қатысты былай деп айтқан:
من في السماء }: هذا مجاز، وقد قام البرهان العقلي على أن تعالى ليس بمتحيز في جهة، ومجازه أن ملكوته في السماء لأن في السماء هو صلة من، ففيه الضمير الذي كان في العامل فيه، وهو استقر، أي من في السماء هو، أي ملكوته، فهو على حذف مضاف، وملكوته في كل شيءلكن خص السماء بالذكر لأنها مسكن ملائكته وثم عرشه وكرسيه واللوح المحفوظ، ومنها تنزل قضاياه وكتبه وأمره ونهيه، أو جاء هذا على طريق اعتقادهم، إذ كانوا مشبهة، فيكون المعنىأأمنتم من تزعمون أنه في السماء؟ وهو المتعالي عن المكانوقيلمن على حذف مضاف، أي خالق من في السماءوقيلمن هم الملائكةوقيلجبريل، وهو الملك الموكل بالخسف وغيرهوقيلمن بمعنى على، ويراد بالعلو القهر والقدرة لا بالمكان، وفي التحريرالاجماع منعقد على أنه ليس في السماء بمعنى الاستقرار، لأن من قال من المشبهة والمجسمة أنه على العرش لا يقول بأنه في السماء.

«Бұл бейнелі сөз, және ақиқатында Алла Тағала қандай да бір тарапта емес екеніне дәлел белгіленді, және оның мағынасы – Оның патшалығы аспан әлемінде ... ал Оның патшалығы барлық жерде ғой. Алайда Алла Тағала аспан әлемін ерекше атады, өйткені аспан әлемі періштелердің мекен орны, кейін `Арш, Курси және Ләухул Махфуз. Ол жақтан (аспан әлемінен) Оның (Алланың) шешімі, Кітаптары, бұйрықтары мен тыйымдары түсті.
Немесе олардың сеніміне сай айтылды, себебі олар Алланы жаратылысқа ұқсатушылар еді (мушаббиха), және бұның мағынасы былай болады: «Сендер аспандағыдан қауіпсізсіңдер ме, Ол (Алла) болса мекен алудан аса үстем».
Немесе онда түсірілген «мудау/тиесілі» бар, яғни мағынасы былай болады: «Аспандағы`ның Жаратушысы болғаннан», сондай-ақ «болғаннан»  деген сөзде періштелер меңзеледі, тағы былай айтылды – бұл Жәбрәйл періште және ол жайсыздықтарды келтіруші (яғни жазаларды іске асырушы) уәкіл болып табылады.
Сондай-ақ, «Аспандағы`ның» мағынасы «жоғары-`аля» (яғни, аспаннан жоғарыдағы), бұның мағынасы – (Алла Тағаланың) Үстемдік иеленуі және Құдіреттілігі, алайда орын (не бір тараптың) үстемділігі емес.
«Тахрир» кітабында былай айтылған: «Бірауызды қорытынды пікірге сай – Ол (Алла Тағала) аспан әлемінде орнықты мағынасында емес, себебі «мушаббиха» және «муджассима» Ол `Арштың үстінде (тікелей мағынасында) деп айтады, Ол аспан әлемінде деп айтпайды».
[Дерекнама: Имам Әбу Хай`ян әл-Андалуси си, «Бахрул Мухит», 10/226-227]
Имам Әбул-Фарадж ибн әл-Джаузи әл-Ханбали (510-597 һ.ж./1117-1201 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, былай деп айтқан:
ومن الآيات قوله تعالى "ءأمنتم من في السماء" (الملك 16 ) قلت وقد ثبت قطعا أنها ليست على ظاهرها لأن لفظة في للظرفية والحق سبحانه غير مظروف وإذا منع الحس أن يتصرف في مثل هذا بقي وصف العظيم بما هو عظيم عند الخلق
« «Тағы бір аятта былай айтылған: «Аспандағының сендерді жерге, теңселіп тұрған кезінде жұттырып жіберуінен қауіпсізсіңдер ме?» [Құран Мүлік 67/16 аят]
Мен айтамын (ибн әл-Джаузи): «Анығында бұл аятты тура мағынасында түсінудің қажеті жоқ екендігінде күмән жоқ. Бұнда «арабша “фи”» бөлшегі пайдаланылған, ол кеңестік пен уақытқа жөн сілтейді, ал белгілі болғандай Алла Тағала ол екеуімен шектелмейді. Бұл жағдайда аяттың мағынасын денеге қатысты айтылған мағынада түсіндіру мүмкін емес болғандықтан, біз Алланы тек Оның Ұлылығын меңзейтін сипаттармен ғана сипаттай аламыз».
[Дерекнама: Ибн әл-Джаузи, «Д`аф шубхат әт-`ташбих», 139-бет.]
Имам Муджйруд`дин ибн Мұхаммед әл-Мақдиси әл-Ханбали (860-927 һ.ж./1456-1522 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, аятқа қатысты былай деп пікір айтқан:
وهذا المحل من المتشابه الذي إستأثر الله بعلمه ، نؤمن به ولا نتعرض إلى معناه ، ونكل العلم فيه إلى الله ، قال ابن عباس: أأمِنتم عذاب من في السماء إن عصيتموه
«Аспандағының ... » [Құран Мүлік 67/16 аят], бұл мағынасы жасырын аяттардың бірі – «муташаббихат»оның мағынасын тек қана Алла біледі (Тафуйд). Біз оған иман келтіреміз, оның мағынасына кірмейміз және оның білімін Аллаға қалдырамыз. Ибн `Аббас айтады: «Аспандағының жазасынан қауіпсізсіңдер ме, егер Оған бағынбасаңдар?».
[Дерекнама: Мұхаммед әл-Мақдиси әл-Ханбали , «Фатху р-Рахман фи тафсир әл-Қур`ан», 7/114; Дарун Науәдир: 1432/2011.]
Дерекнама: Al-fatava.com