Пәтуәлар

Алла Тағалаға қатысты «нузуль-түсу» сипаттары жайындағы хадистер түсіндірмесі (бірінші бөлім)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَي أَشْرَفِ الْمُرْسَلِين وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ أَجْمَعِين
Аса мейірімді, ерекше рақымды Алланың атымен бастаймын. Барша мадақ әлемдердің Раббысы Аллаға тән. Адамзаттың ардақтысы Мұхаммедке, оның отбасы мен сахабаларына салауат пен сәлем болғай!
Бірінші бөлім
Ханафи мәзхабының ғұламасы Бадруддин әл-Айни (772-855 һ.ж./1361-1451 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, «Сахих әл-Бұхари» кітабына жазған шархында «Умдатуль Қари шарху Сахихиль Бұхари» де, былай деп айтқан:

قلتُ : لَا شكَّ أَنَّ النُّزُولَ انتقال الجسْم مِن فَوْقٍ إِلَى تَحتٍ ، واللهُ منزهٌ عن ذلك ، فما ورد من ذلك فهو مِن المتشابهات ، فَالعلماء فيه على قسميْنِ

الأول : المفوِّضة : يُؤمنُون بها ويفوِّضُون تأْويلهَا إلى الله عزَّ وجلَّ ، مَعَ الجَزْم بتنزيهه عن صِفات النُّقْصان
والثاني : المؤوِّلة : يُؤوِّلون بها على ما يليق به بِحَسَبِ المواطن ، فأوَّلوا بأنَّ معنى : ينزِل اللهُ : ينزِل أمْرُه أو ملائكتُه ، وبأنه استعارةٌ ، ومعناه : التلطُّف بالداعِينَ والإجابةُ لهم ونحوُ ذلك
وقال الخطَّابيُّ : هذا الحديثُ مِن أحاديثِ الصفات ، مذهبُ السلف فيه الإيمانُ بها وإجراؤُها على ظاهرها ونفيُ الكيفية عنه : ليس كمثله شيء , وهو السميع البصير

«Мен айтамын: Түсу (нузуль) – бұл белгілі бір дененің жоғарыдан төмен түсуі және бұнда ешқандай күмән жоқ, әрі Алла Тағала бұдан аса пәк. Бұл жайында жеткен аят және хадис риуаяттарының мағынасы белгісіз болып табылады (муташабиһат) және ол жайында ғұламалар арасында екі пікір бар:
1 Муфаввида: Бұл оның мағынасы мен талқылауын қалдыру және Алла Тағала бір нәрсеге ұқсаудан, кейіптен және кемшіліктен аса пәк деген сенімде болу.
2 Муаввиля: Бұл Алла Тағаланың Ұлылығына сай талқылау, түсу (нузуль) – Оның әмірі, періштелері түседі деп талқылау, немесе бұл – метафора, яғни астарлы мағынада түсіну, дұға етіп сұраушыларға рақымшылық олардың тілектеріне және т.б.
Әл-Хаттаби айтады: «Бұл хадис – сипаттар жайындағы хадис. Саләф-салихтардың мәзхабы – бұған иман келтіру, сөздің сыртқы мағынасына қалдыру және оған (хадиске) қатысты кейіптерді жоққа шығару, өйткені: «Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Алла, әр нәрсені естуші, толық білуші».
[Дерекнама: Бадруддин әл-Айни «Умдатуль Қари», 7/291. Бейрут: Даруль Китабиль Ильмийя 1421/2001.]
Имам, хафиз, шейхуль Ислям Ибн Хаджар әл-Асқаляни әш-Шафиғи  (773-852 һ.ж./1372-1449 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, өзінің жазған «Фатхуль Бәри» еңбегінде, әйгілі хадистегі түсу (нузуль) жайында былай деп пікір жазады:
قوله : ( ينزل ربنا إلى السماء الدنيا ) استدل به من أثبت الجهة ، وقال : هي جهة العلو ، وأنكر ذلك الجمهور لأن القول بذلك يفضي إلى التحيز ، تعالى الله عن ذلك . وقد اختلف في معنى النزول على أقوال : فمنهم من حمله على ظاهره وحقيقته ، وهم المشبهة ، تعالى الله عن قولهم . ومنهم من أنكر صحة الأحاديث الواردة في ذلك جملة ، وهم الخوارج ، والمعتزلة ، وهو مكابرة ، والعجب أنهم أولوا ما في القرآن من نحو ذلك ، وأنكروا ما في الحديث ، إما جهلا ، وإما عنادا ، ومنهم من أجراه على ما ورد مؤمنا به على طريق الإجمال منزها الله تعالى عن الكيفية والتشبيه ، وهم جمهور السلف ، ونقله البيهقي وغيره عن الأئمة الأربعة ، والسفيانين ، والحمادين ، والأوزاعي ، والليث ، وغيرهم ، ومنهم من أوله على وجه يليق ، مستعمل في كلام العرب ، ومنهم من أفرط في التأويل ، حتى كاد أن يخرج إلى نوع من التحريف ، ومنهم من فصل بين ما يكون تأويله قريبا مستعملا في كلام العرب ، وبين ما يكون بعيدا مهجورا ، فأول في بعض ، وفوض في بعض ، وهو منقول عن مالك ، وجزم به من المتأخرين ابن دقيق العيد ، قال البيهقي : وأسلمها الإيمان بلا كيف ، والسكوت عن المراد إلا أن يرد ذلك عن الصادق ، فيصار إليه . من الدليل على ذلك اتفاقهم على أن التأويل المعين غير واجب ، فحينئذ التفويض أسلم . وسيأتي مزيد بسط في ذلك في كتاب التوحيد ، إن شاء الله تعالى .
«Пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, сөзі: «… Түннің ортаңғы немесе соңғы үштен бір бөлігінде Алла Тағала аспан дүниесіне түседі, …» — бұны Алла Тағалаға қатысты тарапта деп дәлел ретінде келтіреді және былай деп айтады: «Ол жоғарғы бір тарапта». Көпшілік (ғұламалар) бұны теріске шығарады, өйткені “тарапта” деп бекіту –  бұл Аллаға қатысты (аспан) кеңістігін қамтиды. Алла Тағала бұндай нәрселерден аса пәк!
Түсу «нузуль» – бұған қатысты қайшылықтар және мынадай пікірлер бар :
1. «Түсу» (ән-нузуль) – осыған қатысты сыртқы мағынасына қарай, тікелей (тура) түсінетіндер бар. Бұл адамдар –мушаббихалар, олар Алла Тағаланы жаратылысқа ұқсатады. Алла Тағала олардың айтып жүрген жаратылыс атауларынан пәк.
2. Олардың арасынан бұл хадистерді мойындамайтындар бар, олар – хауариждер мен муғтазалиттер. Бұл – тәкаппарлық. Олардың мұндай қылықтары таңқалдырарлық, өйткені Құранда соған қатысты келгендерді талқылайды да, ал хадисте келгендерді өздерінің надандығы мен қырсықтығынан жоққа шығарады.
3. Олардың арасынан оған иман келтіріп, қалай келген болса солай оқып өтіп кетеді және Алла Тағаланы кейіп пен ұқсатудан пәктейді (танзих), бұл –көпшілік саләф-салихтер. Бұны әл-Байхақи және басқалары төрт имамнан риуаят етті және екі Суфьяннан (Суфьян әс-Саури мен Суфьян ибн Уяйна), екі Хаммадтан (Хаммад ибн Әби Сүлеймен және Хаммад ибн Зейд), әл-Аузай, Лейстен және тағы басқалары.
4. Олардың арасынан бұл сипаттарды рұқсат етілген жолмен талқылайтындар бар, яғни арабтардың арасында қолданатын сөздермен.
5. Олардың арасынан шамадан тыс шығып талқылайтындар бар, тіпті сөздерді бұрмалауға дейін барады.
6. Олардың арасынан арабтарға белгілі және белгісіз болған өздеріне жақын сөздермен бөліп талқылайтындар бар. Кейбір мәтіндерді талқылайды, ал кейбіреулерін Алла Тағалаға қалдырады. Бұл имам Мәліктен риуаят етілді, ал кейінгілерден Ибн Дақиқ әл-Идтен.
Имам әл-Байхақи айтады: «Ең қауіпсіз жол – оған кейіпсіз иман келтіру және ол жайында сөз қозғамау, тек қана Пайғамбардан, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, жеткен риуаяттардан басқасынан».
Және бұған қатысты дәлеліміз, ғұламалардың бірауыздан келскені, оны белгілі бір мағынамен талқылауға міндетті емес және ең қауіпті жол бұл – Тафвуид жолы. Бұған қатысты «Таухид» тарауында кеңірек тоқталамыз инша Алла.
وقال ابن العربي : حكي عن المبتدعة رد هذه الأحاديث ، وعن السلف إمرارها ، وعن قوم تأويلها ، وبه أقول . فأما قوله : ينزل فهو راجع إلى أفعاله لا إلى ذاته ، بل ذلك عبارة عن ملكه الذي ينزل بأمره ونهيه ، والنزول كما يكون في الأجسام يكون في المعاني ، فإن حملته في الحديث على الحسي فتلك صفة الملك المبعوث بذلك ، وإن حملته على المعنوي ، بمعنى أنه لم يفعل ثم فعل ، فيسمى ذلك نزولا عن مرتبة إلى مرتبة ، فهي عربية صحيحة . انتهى . والحاصل أنه تأوله بوجهين : إما بأن المعنى ينزل أمره أو الملك بأمره ، وإما بأنه استعارة بمعنى التلطف بالداعين والإجابة لهم ونحوه . وقد حكى أبو بكر بن فورك أن بعض المشايخ ضبطه بضم أوله على حذف المفعول أي ينزل ملكا ، ويقويه ما رواه النسائي من طريق الأغر ، عن أبي هريرة وأبي سعيد بلفظ : إن الله يمهل ، حتى يمضي شطر الليل ، ثم يأمر مناديا يقول : هل من داع فيستجاب له . الحديث . وفي حديث عثمان بن أبي العاص : ينادي مناد : هل من داع يستجاب له . الحديث . قال القرطبي : وبهذا يرتفع الإشكال ، ولا يعكر عليه ما في رواية رفاعة الجهني : ينزل الله إلى السماء الدنيا ، فيقول : لا أسأل عن عبادي غيري . لأنه ليس في ذلك ما يدفع التأويل المذكور . وقال البيضاوي : ولما ثبت بالقواطع أنه سبحانه منزه عن الجسمية والتحيز امتنع عليه النزول على معنى الانتقال من موضع إلى موضع أخفض منه ، فالمراد نور رحمته ، أي ينتقل من مقتضى صفة الجلال التي تقتضي الغضب والانتقام إلى مقتضى صفة الإكرام التي تقتضي الرأفة والرحمة .
Әбу Бәкір ибн әл-Араби былай деп айтқан: «Былай деп риуаят етіледі, дінге жаңалық еңгізушілер (бидғат иелері) соған ұқсас хадистерді жоққа шығарады, сәләфтар (оқып) өтіп кетеді, ал кейбіреулері бұны талқылайды, және бұл пікірді мен ұстанамын.
Пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, сөзіне келетін болсақ «түсу» (ән-нузуль), бұл сипат Оның (Алланың) әрекетіне қайтып келеді, керісінше Оның (Алланың) Болмысына емес. Керісінше бұл Оның періштелерінің түсуін білдіреді және Оның әмірі мен тыйымына қатысты.
Түсу екі түрлі болады – денемен және мағыналы.
Егер бұл хадисті айтарлықтай «денемен түсу» деп түсінсек, онда бұл періштені жүйелеп баяндағандай боламыз, ал ол өзіне жүктелген әмір және тыйыммен түседі. Осылайша, бұл сөз – «түсу» Алла Тағаланың әмір ету әрекетіне қатысты, керісінше Оның Өзіне емес (яғни Болмысына қатысты емес).
Ал егер бұл хадисті «мағыналық түсу» деп білсек, яғни бір әрекеттен басқасына өту десек, онда осылайша араб тілінің ережесіне сәйкес болады». Дәйексөз аяқталды.
Осылайша хадисті талқылаудың екі нұсқасы бар:
– Немесе бұның мағынасы не Оның әмірі түседі, не періштелер Оның әмірімен түседі;
– Немесе бұның мағынасын ауыспалы түрде түсіну керек: Әр түннің соңғы үштен бір бөлігінде Алла Тағаланың ерекше рақымшылығы болады және олардың дұғаларына жауап береді.
Әбу Бәкір ибн Фурақ былай деп риуаят етеді, кейбір шейхтар يُنزل  бірінші әріппін әйгілеп, даммамен тікелей қосымшаны алып тастады, яғни «періштелер түседі» және бұл пікір, ән-Насайдің, Әбу Хурайрадан және Әбу Сайдтен жеткен риуаятты мына сөздерді күшейтеді: «Ақиқатында, Алла түннің бір бөлігі өткенше күтеді, кейін жалбарынушыға былай айтсын деп әмір етеді: «Алла оған жауап беретін, жалбарынып сұраушы кім бар?». Осман ибн Әби әл-Астан жеткен хадисте, былай деп айтылған: «Жалбарынушы дұғасында: «Егер кім жалбарынса, Алла оған жауап қайтарар».
Әл-Қуртуби былай деп айтқан: «Бұл хадистермен барлық күмәндар жойылады. Және бұнда Рифаа әл-Джуханийдің риуаятына қарама-қайшы келмейді: «Раббымыз аспан дүниесіне түсіп, былай деп айтады: «Мен құлдарымнан Өзімнен басқа ешкімді сұрамаймын».
Өйткені бұнда атап өткен талқылауды жоққа шығармайды (яғни жоғарыда атап өткенді).
Әл-Байдауй былай деп айтқан: «Себебі Алла Тағала денелерден және кеңестіктен, бір тарапта болудан аса пәк, әрі Оған (Аллаға) қатысты «түсу» қабыл алынбайды, яғни бір жерден екінші жерге өту және әуелгі орынға қайта оралу. «Түсудің» мақсаты Оның рақымшылық нұры, яғни Джалаль сипат — ашу, ыза, ал оған талап етіп тұрған Оның Икрам сипаты – бұл Рақымшылық».
[Дерекнама: Ибн Хаджар әл-Асқаляни, «Фатхуль Бәри фи шарх Сахихиль Бұхари», 3/30.]
Шафиғилік ғұлама Мұхиддин ән-Нәуәуи (оған Алланың рақымы болсын) 631-676 һ.ж. / 1233-1277 м.ж., имам Муслимнің «Сахихына» жазған шархында, «нузуль» жайында келген хадистерге, былай деп айтқан:
هذا الحديث مِن أحاديثِ الصّفاتِ وفيه مذهَبانِ مشهورانِ للعُلماء سبَق إيضاحُهما في كِتاب الإيمانِ ، ومختصَرهما أنّ أحدَهما وهوَ مذهَب جمهورِ السّلفِ وبعضِ المُتكلِّمين أنّه يؤمَن بأنّها حقّ على ما يليق بالله تعالى ، وأنّ ظاهرَها المتعارِف في حقِّنا غيرُ مرادٍ , ولا يُتكلَّم في تأويلِها مع اعتقاد تنزيه الله تعالى عن صفاتِ المخلوقِ وعن الانتِقال والحَركاتِ وسائرِ سِماتِ الخلق

والثّاني : مذهب أكثرِ المُتكلِّمين وجماعاتٍ مِن السّلف وهوَ مَحكِيّ هنا عن مالكٍ والأوزاعِي أنّها تُتأوَّل على ما يليق بها بحسَب مواطِنها، فعلى هذا تأوَّلوا هذا الحديث تأويليْن : أحدُهما : تأويل مالكِ بن أنسٍ وغيره معناه «تنزِل رحمتُه وأمرُه وملائكتُه ، كما يقال : فعل السّلطان كذا إذا فعله أتباعُه بأمرِه . والثاني : أنّه على الاستِعارة , ومعناه الإقبالُ على الدّاعينَ بالإجابةِ واللُّطف , والله أعلم

«Бұл хадис – Алла Тағаланың сипаттарына қатысты. Ғұламалардың арасында бұндай хадисті түсіну жайында екі мәзхаб (пікірі) бар. Ол жайында «Китабуль Иман» кітабында түсіндірілді. Қысқаша айтқанда:
Біріншісі: Бұл көпшілік саләф-салихтар мен кейбір мутакаллимдер ұстанымы. Және бұған сену, оның ақиқаттығына, және Алла Тағаланың Өзіне лайықты екендігіне, және біз білген оның сыртқы мағынасының түсінігі олай түсінілмейді. Бір жерден екінші жерге ауысу, түсу, қимыл, қозғалыс және тағы басқаларын, бұларды Алла Тағалаға қатысты талқыламайды, өйткені Ол (Алла) жаратылыс сипаттарынан аса пәк.
Екіншісі: Бұл көпшілік мутакаллимдер мәзхабы және саләфтардың бір бөлігінің. Бұл пікірді имам Мәлік пен Ауза’и жеткізді. Бұны Алла Тағаланың Ұлылығына лайықты мәнмәтінімен[1] талқылау.
Бұл тәсілді негізге ала отырып, олар хадисті екі жолмен талқылады:
1.Мәлік ибн Анас және тағы басқаларының талқылауы: «Оның Рақымшылығы түседі, әмірі және періштелері түседі», — осыған ұқсас былай айтылғандай: «Пәленше басшы бір нәрсе істеді», — ескере отырып, бұны басшының қарауындағылар оның бұйрығымен істейді.
2. Ауыспалы мағынада түсініледі, яғни (дұға қылушы) сұраушының тілегіне және оған рақымшылық көрсету белгісінде.
Және Алла Тағалаға дұрысы мәлім.
[1] – сөйлемнің құрамына кіретін жекелеген сөздің не сөз тіркесінің мағынасын анықтау үшін қажет тұрлаулы мәндегі үзінді.
[Дерекнама: Мұхиддин ән-Нәуәуи “Сахиху Муслим би Шархин Нәуәуи”, 6/54. Муассатуль Қъуртуба, 1414/1994.]
Ұлы мухаддис ғұлама, шейхуль Ислам, хафиз Тақиюддин ибн әс-Салях (577-643 һ.ж./1181-1245 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, одан былай деп сұрайды: 
مسألة: رجلان تشاجرا في قوله صلى الله عليه وسلم: «ينزل ربكم في كل ليلة إلى سماء الدنيا» الحديث بتمامه . فقال أحدهما ينزل ، وكذا في جميع الصفات وجميع الآيات والأخبار لا تتأول ، وكل واحد يدعي الصحة في قوله
«Бірде екі адам Пайғамбардың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, мына сөздеріне тартысып қалады: «Әр түннің соңғы үштен бір бөлігінде Раббымыз аспан дүниесіне түсіп, …». Олардың біреуі айтады, Алла Тағала түседі, және барлық сипаттарында, барлық аят пен хадистерінде, оған тәуиль жасамай. Алайда олардың әрқайсысы өздерінің дұрыстығын дәлелдеді».
Ол, оған Алланың рақымы болсын, жауабы:
أجاب رضي الله عنه: الذي عليه الصالحون من السلف والخلف رضي الله عنه الاقتصار في ذلك وأمثاله على الإيمان الجملي بها والإعراض عن الخوض في معانيها مع اعتقاد التقديس المطلق ، وانه ليس معناها ما يفهم من مثلها في حق المخلوق ، والله أعلم
«Әуелгілер (салафтар) мен кейінгілер (халяфтар) кездескен сұрақ – бұл ол жайында және соған ұқсас сұрақтарда ортақ иманға келіп, ол жайында шектелу, және олардың мағынасына тереңдеп кіруден бас тартып, оны толықтай пәктеу (тәнзих), және оның мағынасы жаратылыстарға қатысты түсінілгендей меңзелмейді. Алла Тағала дұрысын білуші».
[Дерекнама: Ибн әс-Салях, «Фатауә Ибн әс-Салях», 168-б.]
Имам Әбу Омар ибн Абдиль-Барр әл-Мәлики (368-463 һ.ж./978-1071 м.ж.), оған Алланың рақымы болсын, өзінің «әт-Тамхид» кітабында  түсу “нузуль”жайында келген хадистерге, былай деп пікір айтады:
وَأَمَّا قَوْلُهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يَنْزِلُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا فَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ التَّنَازُعَ فِيهِ وَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ أَئِمَّةِ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ يَنْزِلُ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيُصَدِّقُونَ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَا يُكَيِّفُونَ وَالْقَوْلُ فِي كَيْفِيَّةِ النُّزُولِ كَالْقَوْلِ فِي كَيْفِيَّةِ الِاسْتِوَاءِ وَالْمَجِيءِ وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ وَاحِدَةٌ
وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْأَثَرِ أَيْضًا إِنَّهُ يَنْزِلُ أَمْرُهُ وَتَنْزِلُ رَحْمَتُهُ وروى ذلك عن حبيب كاتب ملك وَغَيْرِهِ وَأَنْكَرَهُ مِنْهُمْ آخَرُونَ وَقَالُوا هَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ لِأَنَّ أَمْرَهُ وَرَحْمَتَهُ لَا يَزَالَانِ يَنْزِلَانِ أَبَدًا فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَتَعَالَى الْمَلِكُ الْجَبَّارُ الَّذِي إِذَا أَرَادَ أَمْرًا قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فِي أَيِّ وَقْتٍ شَاءَ وَيَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ مَتَى شَاءَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالُ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَبَلِيُّ وَكَانَ مِنْ ثِقَاتِ الْمُسْلِمِينَ بِالْقَيْرَوَانِ قَالَ حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ سَوَادَةَ بِمِصْرَ قَالَ حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْحَدِيثِ إِنَّ اللَّهَ يَنْزِلُ فِي اللَّيْلِ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا فَقَالَ مَالِكٌ يَتَنَزَّلُ أَمْرُهُ وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كَمَا قَالَ مَالِكٌ رَحِمَهُ اللَّهُ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ تَتَنَزَّلُ رَحْمَتُهُ وَقَضَاؤُهُ بِالْعَفْوِ وَالِاسْتِجَابَةِ وَذَلِكَ مِنْ أَمْرِهِ أَيْ أَكْثَرُ مَا يَكُونُ ذَلِكَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَلِذَلِكَ مَا جَاءَ فِيهِ التَّرْغِيبُ فِي الدُّعَاءِ وَقَدْ رَوَى مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ اللَّيْلِ أَسْمَعُ قَالَ جَوْفُ اللَّيْلِ الْغَابِرُ يَعْنِي الْآخِرَ وَهَذَا عَلَى مَعْنَى مَا ذَكَرْنَا وَيَكُونُ ذَلِكَ الْوَقْتُ مَنْدُوبًا فِيهِ إِلَى الدُّعَاءِ كَمَا نُدِبَ إِلَى الدُّعَاءِ عِنْدَ الزَّوَالِ وَعِنْدَ النِّدَاءِ وَعِنْدَ نُزُولِ غَيْثِ السَّمَاءِ وَمَا كَانَ مِثْلَهُ مِنَ السَّاعَاتِ الْمُسْتَجَابِ فِيهَا الدُّعَاءُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ
وَقَالَ آخَرُونَ : يَنْزِلُ بِذَاتِهِ. أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ أَبَاهُ أَخْبَرَهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عُثْمَانَ بْنِ صَالِحٍ بِمِصْرَ قَالَ سَمِعْتُ نُعَيْمَ بْنَ حَمَّادٍ يَقُولُ حَدِيثُ النُّزُولِ يَرُدُّ عَلَى الْجَهْمِيَّةِ قَوْلَهُمْ قَالَ وَقَالَ نُعَيْمٌ يَنْزِلُ بِذَاتِهِ وَهُوَ عَلَى كُرْسِيِّهِ — قَالَ أَبُو عُمَرَ لَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ عِنْدَ أَهْلِ الْفَهْمِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ لِأَنَّ هَذَا كَيْفِيَّةٌ وَهُمْ يَفْزَعُونَ مِنْهَا لِأَنَّهَا لَا تَصْلُحُ إِلَّا فِيمَا يُحَاطُ بِهِ عِيَانًا وَقَدْ جَلَّ اللَّهُ وَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ وَمَا غَابَ عَنِ الْعُيُونِ فَلَا يَصِفُهُ ذَوُو الْعُقُولِ إِلَّا بِخَبَرٍ وَلَا خَبَرَ فِي صِفَاتِ اللَّهِ إِلَّا مَا وَصَفَ نَفْسَهُ بِهِ فِي كِتَابِهِ أَوْ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَا نَتَعَدَّى ذَلِكَ إِلَى تَشْبِيهٍ أَوْ قِيَاسٍ أَوْ تَمْثِيلٍ أَوْ تَنْظِيرٍ فَإِنَّهُ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البصير قال أبو عمر أهل السنة مجموعون عَلَى الْإِقْرَارِ بِالصِّفَاتِ الْوَارِدَةِ كُلِّهَا فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِيمَانِ بِهَا وَحَمْلِهَا عَلَى الْحَقِيقَةِ لَا عَلَى الْمَجَازِ إِلَّا أَنَّهُمْ لَا يُكَيِّفُونَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ وَلَا يَحُدُّونَ فِيهِ صِفَةً مَحْصُورَةً ، وأما أهل البدع ، والجهمية والمعتزلة كلها والخوارج ، فكلهم ينكرها ، ولا يحمل شيئا منها على الحقيقة ، ويزعمون أن من أقر بها مشبه ، وهم عند من أثبتها نافون للمعبود ، والحق فيما قاله القائلون ، بما نطق به كتاب الله وسنة رسوله ، وهم أئمة الجماعة والحمد لله
«Пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын: «Түннің бір бөлігінде Алла Тағала аспанның төменгі бөлігіне «түсіп» …» деген сөздеріне келетін болсақ, бұл жайында адамдар арасында көптеген пікір-таластар бар. Әһлу Суннадан болған көпшілік имамдардың пікірі — Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, қалай айтқан болса солай «Түседі», бұл хадиске иман келтіреді және ешқандай кейіп бермейді. Және «түсудің» кейіпіне қатысты пікір — «истауа» және «келу» (маджиъ) кейіптеріне қатысты пікірге ұқсас және дәлелдері де бірдей болып келеді.
Ақиқатында асарилерден болғандар былай дейді: «Оның әмірі және Оның рақымы түседі». Бұл жайында риуаят имам Мәліктің хатшысы Хабибтен жетті. Басқалары болса бұны құптамады, олар: бұл дұрыс емес, өйткені әмір мен рақымшылық күнде түседі, яғни күндіз де, түнде де. Алла Тағала аса пәк, Ол (Алла) қалаған уақытында «бол» деп айтса, кез келген уақытта болады, және Өзінің рақымшылығына қалағанын алады, Алла Тағаладан басқаға құлшылық етуге лайықты ешкім жоқ.
Мұхаммед ибн Әли әл-Джабали риуаят етеді, ол Қайраван өңірінің ең сенімді мұсылмандарының бірі,  оған Джами ибн Сауадат, оған Мутарриф адамдар Мәлік ибн Анастан «Ақиқатында, Алла Тағала аспанның төменгі қабатына түседі» деген хадис жайлы сұрағанда: «Оның әмірі түседі» деп жауап бергенін айтады. Бәлки бұл имам Мәлік айтқан мағынадағыдай болуы керек, яғни Оның әмірі, рақымшылығы және дұғаға жауабы, және Оның (Алланың) әмір етуі көпшілік жағдайда сол уақытта болады (яғни рақымшылығы, дұғаларды қабыл етуі және т.б.), ал Алла Тағала жақсырақ білуші. Сондықтан мұнда (хадисте) келген нәрсе — бұл дұғаға ниеттендіру. Әбу Заррдан жеткен хадисте ол былай дейді: «Уа Алланың елшісі, әсіресе түннің қай уақытында дұғалар қабыл болмақ?». Ол (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын): «Түннің екінші жартысында», — деп жауап берді, яғни түннің соңғы бөлігінде. Және бұл біз атап өткен мағынаға ұқсас келеді. Әрі адамдарды осы уақытта дұға жасауға ниеттендіру — бұл күн батарда, басқалар (көпшілік) жалбыранып дұға жасап жатқанда, жаңбыр жауған уақытта және тағы басқа осыған ұқсас Алла Тағала дұғаларды қабыл етер уақыттарда дұға жасауға ниеттендіру болып табылады. Дұрысын Алла Тағала білуші.
Және басқалары: «Болмысымен түседі», — деді. Нуайм ибн Хаммадтан жеткен риуаятта, былай деп айтады: «Түсу “нузуль” жайында келген хадистер жәһмилердің түсініктерін терістейді». Және де ол: «Тағында бола тұра, Өзінің Болмысымен түседі», — деді.
Әбу Омар ибн Абдиль-Барр айтады: Әһлу Суннадан болған білім иелерінің арасында бұл — дұрыс емес пікір, өйткені бұл кейіп беру болып табылады, ал олар ондайдан қорыққан, себебі бұл тек көзбен көруге болатынға ғана жарайды, ал Алла Тағала бұдан және көзден таса болғаннан да Ұлық.
Сондықтан ақыл иелері Оны тек жеткен сөздерден басқамен сипаттамайды және Алланың сипаттарына қатысты тек Алла Тағала Құранда Өзін қалай сипаттағанмен немесе Өзінің Пайғамбарының, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, тіліменен айтылғаннан басқамен сөз қозғалмайды. Және біз бұның шегінен шығып, ұқсатуға немесе соған ұқсасқа, немесе салыстыруға, немесе кездейсоқ ұқсатуға бармаймыз, өйткені, ақиқатында, «Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Алла, әр нәрсені Естуші, һәм толық Білуші».
Ал дінбұзарлар, джахмиттер, муътазалиттер, осылардың барлығына және хауариждерге келетін болсақ, олар бұның барлығын теріске шығарып, бұлардың ешқайсысын дұрыс мағына ретінде қабылдамайды және оларды мойындағанды ұқсатушы деп біледі. Ал сол сипаттарды бекіткендердің ойынша олар — құлшылық етуге Лайықтыны теріске шығарушылар болып табылады.
Ақиқат Алланың Кітабы мен Оның Пайғамбарының Сүннеті айтқанмен жауап бергендерде. Міне, солар Ахлю Сунна имамдары болып табылады және Аллаға мадақтар болсын».
[Дерекнама: Ибн Абдиль-Барр, «әт-Тамхид», 144-бет.]
Тағы мухаддис Әбу Омар ибн Абдиль-Барр, оған Алланың рақымы болсын, басқа кітабында «Әл-Истизкар» да, былай дейді:
وَقَدْ قَالَتْ فِرْقَةٌ مُنْتَسِبَةٌ إِلَى لسُّنَّةِ إِنَّهُ يَنْزِلُ بِذَاتِهِ! وَهَذَا قَوْلٌ مَهْجُورٌ لأنّه تَعَالَى ذِكْرُهُ لَيْسَ بِمَحَلٍّ لِلْحَرَكَاتِ وَلا فِيهِ شَيْءٌ مِنْ علامَاتِ الْمَخْلُوقَاتِ
«Өздерін Сүннет жұрты мен жамағатына жатқызатын бір топ былай деп айтты: «Алла Тағала Өзінің Болмысымен аспан әлеміне түседі» — деді. Бұл сөздер қабылданбайды, өйткені Алла Тағалаға қимыл, қозғалыс тән емес, және жаратылыстарда тән болған нәрселер, Алла Тағалада еш қайсысы да жоқ».
[Дерекнама: Әбу Омар ибн Абдиль-Барр, «Әл-Истизкар», 2/530. Бейрут баспасы: Даруль Кутубиль Ильмийя: 1421/2000.]
Жалғасы бар инша Аллах …
Дерекнама: Al-fatava.com