Пәтуәлар

Сопылық адасушылық па?

Аса Қамқор, ерекше Мейірімді Алланың атымен.
Сопылық жолы адасушылық болып табылады ма?
Қазіргі таңда надандық көп таралған заман екені ешкімге құпия болып табылмайды, яғни «сопылық» сөзін адасушылықты, немесе біреуді кемсіту ретінде пайдаланады. Біздің заманда надан адамның дәрежесіне түскендерді көруге болады, олар анау адам «сопы болған», болмаса ол адам «сопы болды» және тағы соған ұқсас надандық сөздер айтуда, яғни сөзінің негізгі орны кемсіту ниетінде айту болған еді. Бұл қазіргі сопыларды сөгетін, надан адамдардың «Бәлкім бұл адам бұрыңғы кездің көрнекті, үлкен ғалымы болған болар» деген ойларына да кіріп шықпайды. Тіпті қазіргі кезде, сондай ең төменгі дәрежедегі надан, әрі топас адамдарды көруге болады, олар «сопылық немесе сопы» деген сөздің синонимін «мүшірік» деп түсінеді.

Расымен де сопы болған адам немесе сопы болу, әлде мутасаввиф [1], болған адамдарды жазғыруға және басқа да айыптаушылықтар, себеп болып табылады ма? Ислам ғұламалары Тасаууф ғылымы туралы қандай пікірлер айтты және олар сопыларға қандай көзқараспен қарады?
Әрине, біздер бұл мақаламызбен жалған сопыларды және ақидадан ауытқыған сопыларды қорғау ниетін қойған жоқпыз, өйткені сол сопылық жолында шектен шыққандары да бар, яғни өздерінің негіссіз істерімен және Құран мен Сүннетке сай келмейтін амалдарымен, біздердің де оларға қоятын наразылық сұрақтарымыз бар!
Алайда, Әхлюл Хадис, Әхлюл Рай, Муфассирлер және тағы соларға ұқсас топтардың да қате пікірлері бар, сол сияқты бұндай қателіктер сопыларда да бар. Бірақ сол жоғарыда аталған топтардың ішінде қате кеткен жерлері бар бола тұра, біздер олардың барлығын жоққа шығармаймыз, ілімдерімен қоса әрине [яғни, Әхлюл Хадис, Әхлюл Рай, Муфассирлерді]. Және де сол атауларды [яғни, Әхлюл Хадис, Әхлюл Рай, Муфассир] олардың қателіктеріне қарамастан біздер кемсіту немесе жазғыру ретінде қолданбаймыз, олардың да арасында өздерінің пікірлерімен шариғатқа қайшы келетін жерлері бар. Барлық топтардың және адамдардың амалы шариғат таразысына бірдей өлшенеді, әрі Құран мен сүннетке және сәләфу солихтардың амалдарына сай болу керек.
Өкінішке орай қазіргі заманда білім талап етушілер мен муджахидтерде және басқа да топтарда, дәл сондай сопылардың да қатарында түйінді мәселелер болып тұр. Көптеген елдерде өздерін сопылық жолына жатқызатын адамдарды көруге болады, алайда олар тек өздерінің соңынан ерушілерді әлдилеп жүрген адамдар секілді және Алланың дінін жарамсыз бағаға сатуда. Бұндай жағымсыз амалды жасаушылар әлбетте Тасаууф ілімінен алыс адамдар болып табылады.
Біздің басты мақсатымыз бұл мақалада шынайы сопылық жолын көрсетуімен қоса, оның соңынан ерушілерді және Тасаууф ілімі жайында бұл үметтің ғұламаларының сөздерімен пікір айтқандығын келтіргіміз келеді.
Және бұл ісімізге Алла Субхану Тағаладан тауфиқ сұраймыз.
[1] – Мутасаввиф — бұл тариқатың жолына түскен және Тасаууф ілімімен айналысатын адамды айтады. Кейде бұл сопылық сөзінің синонимы ретінде қолданады, алайда кейбір сопылық ілімінің классиктері [әл-Қушайри сияқтылар] мутасаввиф сөзін басқаша мағынада ажыратты, яғни мутасаввиф бұл тариқат жолына ниет қойып жүрген адамдар деп білді.

Әлляма Әбдуль Қаъхир әл-Бағдади (оған Алланың рақымы болсын) дүниеден өткен жылы 429һ.ж./1037м.ж., өзінің «Әл Фирқатун Наджия» атты ең құнды кітаптарында, Исламдағы идеологиялық бағыттарының бірінде, сопылық жайында жаза отырып, оны құтқарылған топтардың бірінен деп сипаттайды [яғни, «Әл Фирқатун Наджия»]:
في بيانِ أوصافِ الفرْقةِ الناجيةِ وتحقيقِ النَّجاةِ لها وبيانِ محاسِنها . . .
في بيانِ أصنافِ أهلِ السنةِ والجماعةِ
اعلَموا — أسْعدَكم اللهُ — أن أهلّ السنةِ والجماعةِ ثمانيةُ أصنافٍ مِن الناسِ :
. . . والصنْف السادسُ منهم الزُّهادُ الصُّوفيةُ الذين أبصروا , فأقصروا , واختَبروا , فاعتَبروا , ورَضُوا بالمقدورِ , وقنِعوا بالميْسُورِ , وعلِموا أن السمْعَ والبصَرَ والفؤادَ كلُ أولئكَ مَسئولٌ عن الخيرِ والشرِّ , ومحاسَبٌ على مَثاقيلِ الذرِّ , فأعدُّوا خيرَ الإإعدادِ ليومِ المَعادِ . وجرَى كلامُهم فى طريقِي الْعِبارةِ والإشارةِ على سمْتِ أهلِ الحديثِ دونَ مَن يَشتري لَهْوَ الحديثِ .
لا يعمَلون الخيرَ رِياءً , ولا يترُكونَه حياءً .
دينُهم التوحيدُ ونفْيُ التشبيهِ , ومذهبُهم التفويضُ إلى اللهِ تعالى , والتوكُّلُ عليه , والتسليمُ لأمرِه , والقَناعةُ بما رُزِقوا , والإعراضُ عن الاعْتراضِ عليه ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
«Тарау: Құтқарылған топ жайында түсіндіру, және олардың жақсы сипаттары мен құтқарылғандығы жайында дәлелдеу.
Тарау: Әһлу сүнна уәл жамағаның санаттарын түсіндіру:
Алла Тағала сіздерді бақытты қылсын, біле жүріңіз – Әһлу сүнна уәл жамағаның адамдары, жеті санаттан тұрады, олар:
  1. Усулюд динді тереңдеп зерттегендер – «Сыфатистер»…
  2. Әһли Рай және әһли хадистерден болған Фақиһтер …
  3. Мухаддистер…
  4. Тілшілер … [яғни араб тілінің мамандары]
  5. Құран хавиздері…
  6. Алтыншысы, бұлар сопылар захид/аскеттер, өздерінің зеректіктігімен қарап және пайдалы ілім алатындар, олар даналықпен бөленгендер, Алла Тағаланың хикметін сезіп және одан өздеріне пайдасын тигізгендер, Алла Тағала тағдырларына жазғандарына разы болып және азға қанағат етеді. Есту, көру және жүрек қабілеттері жайында, олардың барлығы жақсы мен жамандығы турасында, тіпті азғантай зарра [атом мөлшеріндей] болса да, сұралатынын біледі және Қиямет күніне ең жақсы түрде дайындалады [яғни, истиғфар, салауат, зікір айтумен және Аллаға көп құлшылық ғибадаттар жасауымен т.с.с.].
Олардың «ибара» мен «ишара» әдістері, Әһлюл хадистің әдісіне сай келеді, яғни көк мылжыңдар секілді, бос сөздер айта беретіндер емес.
Олар жақсы амалдарын басқа нәрсемен алаңдап, көз бояушылық үшін жасамайды және [жақсы амалдарын] ұялғаннан  тастамайды.
Олардың діні таухид [яғни бір Құдайшылдар], және олар Алла Тағаланы бір нәрсеге, яки бір кейіпке ұқсатуды [ташбих], жоққа шығарады. Ал олардың мәзхабы бұл:
– барлық істерін Алла Тағалаға тапсыру
– Оған [Аллаға] тәуекел ету және Оның бұйрықтарын бұлжытпай орындау
–  Өздеріне, тірішілікке берілген бар нәрсесіне қанағат етіп, Аллаға разы болады
– Алла Тағалаға разы болмай, қарсы болудан аулақ жүреді.
«Ол, Алла Тағаланың мәрхаметі. Оны қалаған кісісіне береді. Алла Тағала зор кеңшілік иесі». [Құран әл-Хадид сүресі, 21-аят.]
  1. Мурабитундар [Ислам мемлекетінің шекарасын қорғаушылар]
  2. Қарапайым адамдар, дұрыс ақидасымен [яғни Алла Тағалаға деген дұрыс сенімдерімен]».
[Дерекнама: Әбдуль Қаъхир әл-Бағдади «Әл Фарқ Байналь Фирақ, 273-274 б.», Каир: Мактабату Ибни Сина.]
Төрт мәзхаб имамдары (оларға Алланың рақымы болсын) және Тасаууф
Имам Әбу Ханифа (оған Алланың рақымы болсын) 80-150һ.ж./699-767м.ж., сопылыққа қатысты көзқарасын, Ханафи мәзхабының көрнекті ғұламасы Алауддин әл-Хасқафи (оған Алланың рақымы болсын) 1025-1088һ.ж./1616-1677м.ж., былай деп жеткізеді:
وقد قالَ الأستاذُ أبو القاسمِ القُشَيْرِي في رِسالته مع صَلابتِه في مذهبِه وتقدُّمِه في هذه الطريقةِ : سمعتُ الأستاذَ أبا عليٍّ الدقَّاقَ يقول : أنا أخذتُ هذه الطريقةَ مِن أبي القاسمِ النَّصْراباذيِّ , وقال أبو القاسمِ : أنا أخذتُها مِن الشِّبْلي ، وهو أخَذها مِن السَّرِي السَّقَطِي ، وهو مِن معروفٍ الكرْخي ، وهو مِن داودَ الطائيِّ .
وهو أخَذ العلْمَ والطريقةَ مِن أبي حنيفةَ ، وكلٌ مِنهم أثْنى عليه وأقرَّ بفضْلِه
«Ол ұстаз Әбул Қасим әл-Қушайри (оған Алланың рақымы болсын) мәзхабтағы жоғарғы беделігіне қарамастан, әрі ол тариқат жетекшісі болып табылады, өзінің «Әр Рисалятуль Қушайрия» атты кітабында, былай деп айтады:
Мен Әбу Әли ад-Даққақъ [ол имам әл-Қушайридің шейхы, оларға Алланың рақымы болсын] былай деп айтқанын естідім : Мен бұл тариқатты Әбул Қаъсим ән-Насрабазиден алдым.
Әбул Қаъсим ән-Насрабази: Мен бұны [яғни тариқатты] Әш-Шиблиден, ал ол Әс-Сари Сақатиден, ал ол Маъруф әл-Кархиден, ол болса Дауд әт-Таиден алды.
Ал Дауд әт-Таи болса, ілімді және тариқатты [тасаууфты] имам Әбу Ханифадан алды (оған Алланың рақымы болсын).
Және олардың әр-қайсысы оны [имам Әбу Ханифаны] мадақтап дәріптеді, әрі оның құнды қасиеттерін мойындады».
[Дерекнама: Алауддин әл-Хасқафи «Ад-Дурруль Мухтар, 14.» Бейрут: Даруль Кутубуль Ильмийя, 1423/2002.]

Мұхаммед Әмин бин Омар Абидин (оған Алланың рақымы болсын) 1238-1307һ.ж./1823-1889м.ж., өзінің хашиясында былай деп жазады:
هو فارسُ هذا الميْدان ، فإنَّ مبنى علْمِ الحقيقةِ على العلْمِ والعمَلِ وتصفيةِ النفسِ ، وقد وصَفه بذلك عامّةُ السَّلَفِ .
فقال أحمدُ بنُ حنبلٍ في حقِّه : إنه كان مِن العلْمِ والوَرَعِ والزُهْدِ وإيثارِ الآخرةِ بمحَلٍّ لا يُدرِكُه أحدٌ ، ولقد ضُرِب بالسِّياطِ ليَلِيَ القضاءَ فلمْ يفعَل.
«Әбу Ханифа (оған Алланың рақымы болсын) — бұл майданның шабандозы! Өйткені, “Ильмуль Хақиқат” — тасаууфтың негізі, бұл ілім мен амал және нәпсіні тазалау.
Сәләф-солихтер оны осылайша сипаттады.
Имам Ахмад бин Ханбал ол жайында былай дейді: Ол осындай дәрежеде болды – Исламдағы ғылым саласында, тақуалық, зухд және ақыретті таңдау ілімінде оған жеткен ешкім болмады. Шариғат сот өкілі болуы үшін, қамшымен соғылды, бірақ сонда да одан бас тартты».
[Дерекнама: Ибн Абидин «Раддуль Мухтар аляд Дурриль Мухтар, 1/156.» Дару Алямиль Кутуб 1423/2003.]

Ханафи мәзхабының көрнекті ғалымы Мулла Әли әл-Қари (оған Алланың рақымы болсын) 1014һ.ж./1006м.ж., өзінің кітабында сопылық жайында имам Мәліктің (оған Алланың рақымы болсын) сөздерін келтіреді:
عَنِ الْحَسَنِ قَالَ : الْعِلْمُ عِلْمَانِ : فَعِلْمٌ فِى الْقَلْبِ فَذَلِكَ الْعِلْمُ النَّافِعُ ، وَعِلْمٌ عَلَى اللِّسَانِ فَذَلِكَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى ابْنِ آدَمَ
وقد يُحمل الأولُ على علْمِ الباطنِ , والثاني على علْمِ الظاهرِ , لكن فيه أنه لا يتحقَّق شيءٌ مِن علْم الباطنِ إلا بعد التحققِ بإصلاح الظاهرِ كما أن علْمَ الظاهرِ لا يتِمُّ إلا بإصلاحِ الباطنِ .
ولذا قال الإمام مالك : مَن تفقَّهَ ولم يتصوَّفْ فقد تفسَّقَ , ومَن تصوَّف ولم يتفقَّهْ فقد تزنْدَقَ , ومَن جمَع بيْنهما فقد تحقَّق
«Хасан әл-Басриден (оған Алланың рақымы болсын) былай деп риуаят етілді:
“Ғылымның екі түрі бар, яғни Исламдағы ғылымды айтып тұр: Жүректегі ілім, бұл пайдалы ілім. Тілдегі ілім, бұл Алланың Адам пайғамбардың (Алланың сәлемі болсын оған) ұрпақтарына қарсы дәлелі”.
Мулла Әли әл-Қаридің (оған Алланың рақымы болсын) шархы:
  1. …бұл былай түсіндірілген, ілімнің бірінші түрі, яғни жүректегі ілім – бұл батыни ілім, яғни жасырын ілім.
  2. Ал екінші түрі тілдегі ілім – бұл захири ілім, яғни анық ілім.
Бірақ, захири ілім [анық ілім] түзелмейінше, батыни ілімінен [жасырын ілім] ештеңе орындалмайды, дәл солай батыни ілімі [жасырын ілім] дұрысталмайынша, захири ілімі [анық ілім] де кәміл болмайды.
Және бұл жайында имам Мәлік (оған Алланың рақымы болсын) былай деп айтқан екен:
Кімде-кім фиқһ ілімін [1] үйреніп, тасаууфты қалдырса, ол — күнәхар болады. Және кімде-кім тасаууфты зеріттеп, фиқһ ілімін қалдырса, онда ол — зындық болады. Ал, кім осы екеуін де іске асырса, ол расында да ақиқатты тапқан болып табылады».
[Дерекнама: Мулла Әли әл-Қари «Мирқатул Мафатих Шарху Мишкатул Масабиһ, 1/478» (Хадис: 270), Бейрут: Даруль Қутубуль Ильмия 1422/2001]
[1] – Мына жердегі сөйлемді жәй ғана қарапайым фиқһты меңзеп тұрған жоқ, әйтсе де мынадай сұрақтар туындайды, ақида үйренуді қалдырып кетеміз бе деген? Бұның жауабы былай болады, бұрыңғы ғалымдардың терминологиясында фиқһты былай деп атады, қарапайым фиқһ – фиқһул асғар [кіші фиқһ], ал ақиданы – фиқһул әкбар [үлкен фиқһ]. Бұған мысал ретінде имам Әбу Ханифаның (оған Алланың рақымы болсын) ақидаға қатысты кітабын келтіруге болады – «Әл Фиқһул Әкбар». Сондай-ақ имам Шафиғиде (оған Алланың рақымы болсын) ақидаға қатысты кітабы да бар, ұқсас атауымен – «Әл Фиқһул Әкбар».

Имам Мұхаммед бин Ідіріс әш-Шәфиғи (оған Алланың рақымы болсын) 150-204һ.ж./767-820м.ж., сопылық жайында былай деп айтады:
فقيهاً وصُوفياً فكُنْ ليسَ واحداً * فإِنِّي — وحَقِّ اللّهِ — إِياكَ أنصَحُ
فذلكَ قاسٍ , لمْ يذقْ قلْبُهُ تُقىً * وهذا جَهُولٌ , كيفَ ذو الجهْلِ يصلُح ؟
«Фақиһ бол, сопы бол, бірақ екеуінің біреуі ғана болма.
Расында, бұл кеңесімді саған, Алла үшін бердім.
Фақиһ, бірақ сопы емес – оның жүрегінде қатыгездік бар, ол тақуалық дәмін білмейді
Сопы, бірақ фақиһ емес – ол надан, надан қалайша озық болсын?»
[Дерекнама: Мұхаммед бин Ідіріс әш-Шәфиғи «Әл Джаухарун Нафис фи Шириль имам Мухаммад бин Идрис, 46.» Каир: Мактабату Ибн Сина.]

Ханбали мәзхабының фақиһы Шамсуддин ибн Муфлих (оған Алланың рақымы болсын) 708-763һ.ж./1308-1362м.ж., әл-Қаланисидің сөзін риуаят етеді, ол имам Ахмадтың (оған Алланың рақымы болсын) 164-241һ.ж./780-855м.ж., сопылық жайында айтқан сөзін риуаят етеді:
ونقَل إبراهيمُ بنُ عبدِ اللهِ القلانِسيُّ أنَّ أحمدَ قالَ عن الصوفيّةِ : لا أعلمُ أقوامًا أفضلَ منهم
«Ибрахим бин Әбдиллях әл-Қаланиси, имам Ахмадтан (оларды Алла рақымына бөлесін) сопылық жайында былай деп айтқанын риуаят етеді:
“Мен олар сияқты лайықты және тұрарлық адамдарды білмеймін”.
[Дерекнама: Ибн Муфлих «Әл Фуруъ, 1319», Байтуль Афкарид Даулийя.]
Бұл риуаятты басқа да Ханбали мәзхабының фақиһтері, өздерінің кітаптарында келтіреді: «Маталибу Улин Нуха, 5/253»«Кашшафуль Қъина», және «Ғизауль Әльбаб Шарху Манзуматиль Адаб».

Шафиғи мәзхабының көрнекті ғұламасы, муфассир Фахруддин ар-Рази (оған Алланың рақымы болсын) 544-606һ.ж./1150-1210м.ж., өзінің кітабында әр-түрлі топтар жайында жаза отырып, сопылар жайында былай деп жазған:
اعْلَم أَن أَكثرَ مَن قصَّ فِرَقَ الْأمةِ لم يذكُرْ الصُّوفيَّةَ , وذلك خطأ , لأَنَّ حاصلَ قَولِ الصُّوفيَّة أنَّ الطَّريقَ الى معرفةِ الله تَعَالَى هو التصْفيةُ والتجرّدُ مِن العلائق البدنيَّة , وهذا طريقٌ حسَنٌ
«Біле жүр, көпшілік ғұламалар, Ислам үмметіндегі ағымдарды сипаттай отырып, сопыларды атап өтпеді, бұл қате болып табылады.
Өйткені, сопылардың мәзхабының мәнісі мынадай – «Алла Тағаланы тану жолы, бұл — жүректі тазалау және тән құмарлығын тыю арқылы, бұл — ізгі жол болып табылады».
[Дерекнама: Фахруддин ар-Рази «Итиқадат Фарқиль Муслимин уәль Мушрикин, 72.» Каир: Мактабатун Нахдатиль Мисрийя 1356/1938.]

Хафиз Шамсуддин әз-Захаби (оған Алланың рақымы болсын) 673-748һ.ж./1274-1348м.ж., өзінің кітабында, Ибн Дақиқ әл-Идтің (оған Алланың рақымы болсын) 625-702һ.ж./1228-1302м.ж., сөздерін риуаят етеді:
قال شيخُنا ابنُ وَهْبٍ رحِمه اللهُ : ومِن ذلك : الاختلافُ الواقعُ بين المتصوِّفةِ وأهلِ العلمِ الظاهرِ ، فقد وَقَع بينهم تنافُرٌ أوجَبَ كلامَ بعضِهم في بعضٍ
وهذه غَمْرَةٌ لا يَخلُصُ منها إلا العالمُ الوَافي بشواهدِ الشريعةِ .
ولا أَحْصُرُ ذلك في العلمِ بالفروعِ ، فإنَّ كثيراً مِن أحوالِ المُحِقِّينَ مِن الصوفيةِ ، لا يَفِي بتمييزِ حَقِّه مِن باطِلِه عِلمُ الفروعِ ، بل لا بُدَّ مِن معرفةِ القواعدِ الأصولية ، والتمييزِ بين الواجبِ والجائزِ ، والمستحيلِ عقلاً والمستحيلِ عادَةً
وهو مقامٌ خَطِرٌ ، إذ القادِحُ في مُحِقِّ الصُّوفيةِ ، داخلٌ في حديثِ» مَن عادَى لي وَلِيّاً فقد بارَزَني بالمُحارَبة » . والتارِكُ لإنكارِ الباطلِ مما سَمِعَه مِن بعضِهم تاركٌ للأمرِ بالمعروفِ والنهيِ عن المنكَرِ
«Біздің шейх Ибн Вахб (Ибн Дақиқ әл-Ид, оған Алланың рақымы болсын) былай деп айтты:
Бұл мәселеде сопылар мен анық ілім [захири] иелерінің арасында келіспеушіліктер пайда болды. Олардың араларында бір-бірлеріне жек көрушілік пайда болды және бір-бірлеріне қарсы сөйледі. Бұл апаттан тек қана шариғат ілімдерін түсінген ғалым ғана құтылады және бұны фақиһ ғалым да қамти алмайды. Өйткені көпшілік жағдайда шынайы сопының фиқһ жайында ілімі аз болады, жақсы мен жаманды ажырата тану үшін.
Керсінше негізгі ережелерді [қауайдуль усуль] түсіну қажет, уәжіп пен джаиздің арасын ажырата білу керек, зерделеп және салт-дәстүрмен мүмкін емес.
Оларды [яғни, сопыларды] сынға алу өте қауіпті мезет, өйткені кімде-кім шынайы сопыны жазғырса, онда ол мына хадиске түседі, [Алла Тағаланың сөзі]: «Кімде-кім егерде Менің Әулиелеріммен жауласса, Онда Мен оларға соғыс жариялаймын!». [Сахих әл-Бұхари №6502]
Ал кімде-кім жалғанды терістеуді қалдырса, өзіне жетіп естігенді, — ол онда жақсылыққа шақыру мен жамандықтан қайтаруды, қалдырған болып табылады».
[Дерекнама: Шамсуддин әз-Захаби «Әл Муқиза фи Ильми Мусталахиль Хадис» 88-90 б., Даруль Башариль Исламия 1405]

Ескерту: Ең алдымен Ибн Дақиқ әл-Идті үметтің арасында оның қандай дәрежеде екендігін білмейтіндерге, ғұлама Ибн Рифаның сөздерін келтіргіміз келеді:
ولا يختلِف اثنانِ: أنّ ابنَ عبدِ السلامِ وتلميذَه ابنَ دقيقِ العيدِ بلَغا رُتبةَ الاجتهاد 
«Екі адам пікір таласпай тұрып, Ибн Әбдис Сәләм және оның шәкірті Ибн Дақиқ әл-Ид, олар Иджтихад шығаратын адамдардың деңгейінде».
[Дерекнама: «Тухфатуль Мухтадж» 10/109; Мактабатут Тиджарийя әл-Кубра]

Ал енді келтірілген сөздердің ішінен пайдасын теріп көрейік:
  1. Уақыттың өтуімен, Сопылар мен Фақиһтердің арасында келіспеушіліктер туды.
  2. Шынайы сопыларды талдай отырып, жәй ғана фиқһ ілімі жетіспейді, керсінше Усуль/негіздер жайында маңызды білімдер болу керек.
  3. Кімде-кім шынайы сопыларды жазғырып, оларды терістегісі келсе [ал ондай ақымақтар мен надандар біздің қазіргі заманда өкінішке орай өте көп], жоғарыда хадисте келтіріп кеткендей, оларға Алла Тағала соғыс жариялайды.
  4. Қандайда бір адам болсада шариғатқа қарама-қайшылық танытса, ондай адам сынға алынады, және ондай жағдайда сынға алмау рұқсат етілмеген. Алайда жоғарыда келтірілген контексттер де келгендей, сондай жағдайларда сынға алу бұл тек ғұламаларға рұқсат етілген.
Қортынды: Надандарға сопылардың жағдайын талқылау, және оларды сынға алып жазғыру, бұл рұқсат етілмеген және шекарадан шығып кету болып табылады. Және мұндай адамдардың жағдайы Алла Тағаланың айтқан сөздеріне түсіп қалуы мүмкін, яғни ондайларға соғыс жарияланады. Өкінішке орай қазіргі кезде ғаламтор желісінде, ондай «ғаламтор арыстандары» кең таралған. Алайда олардың білім деңгейлері өте төмен, олардан дәрет жайында сұрақтар сұрасаң, дәреттің уәжіптері мен сүннетеріен ажырата алмайды!

Дерекнама: Al-fatava.com