Пәтуәлар

СӘЛӘФТАРДЫҢ АҚИДАСЫ – БҰРЫНҒЫЛАРДЫҢ СЕНІМІ.

Аса Қамқор, ерекше Мейрімді Алланың атымен.
Мақаламызды бүгінгі таңдағы мұсылмандарды толғандырып отырған өзекті мәселелерді, сұрақтарды, таластарды «Манхадж» сериясынан жалғастырамыз. Көптеген мақалалар, сабақтар табуға болатын әрі қарапайым мұсылмандар арасында көп талас тудыратын сұрақтың бірі – сәләфтардың ақидасы, біздің бұрынғы салих аталарымыздың сенімі. Олар қалай сенген, біздің күніміздегі мұсылмандар қалай сенеді? Сәләфтар мен олардан кейінгілердің ақидасында айырмашылық бар ма?

«Сәләф-солихтардың» дәуірі – алғашқы 3-ғасыр. Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деген:
«Жақсы адамдар – сахабалар, олардан кейінгілер (табиғиндер) және олардан кейінгілер (әтбағут-табиғиндер)…»

Басқаша айтқанда, бұл үш ғасыр өзге ғасырда болмаған берекетке толы ғасыр. Сәләфтардың амалдары мұсылмандар үшін әрқашанда да үлгі болған. Әһлі Сүннет уәл Жамағат сәләфтарды жақсы көрумен әрі олардың сенімі – Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігімен сәлемі болсын) сенімі деп санаумен ерекшеленеді. Сондықтан да барлығы сәләфтардың ақидасын үйреніп және олардың әдістерін меңгеруге талпынады. Сондай- ақ усул және фуруъа мәселесіндегі сұрақтарда солардың ақидасын ұстанғылары келеді. Сәләфтар жайлы естіген кез келген мұсылман оларға құрметпен қарайды.

«Сәләф- салих» деген сөздің не мағына беретініне келер болсақ, хижра жыл санауы бойынша 4-5 ғасырда мұсылмандар арасында бөлінушілік басталды. Нәтижесінде сәләф-солихтардың ақидасын екі түрлі түсіну басталды. Бір түсінікті ханбалилер арасынан шыққан мужасимдер тарата бастады. Олар Алланы жаратылысқа ұқсататын. Олар Оған сипат беретін, қол, дене, мекен тағы басқа жаратылыстарды теңеп, сахаба, табиғиндар осындай ақидада болған деп олардың ақидасына осындай лас нәрселерді енгізді.
Екінші жақ – жумхур (көпшілік), мәзһаб ұстанушы Ашарилер. Олар ташбихты (Алла Тағаланы жаратылсқа ұқсатушылар) жоққа шығарды, бірақ өздерін сәләфтардың жолындамыз деп санады.
Өзге топтар секілді сәләфтарға деген махаббатты көрсету – Әһли Сүннет жамағатының айырықша сипаты болып табылмайды. Сәләфтардың ақидасын әртүрлі түсіну бұрыннан келе жатқан құбылыс. Біздің күнімізде уахабшылардың ағымы өздерін сәләфтардың ақидасындамыз әрі олардың ақидасы ашғарилердің ақидасына қарама- қайшы келеді деп сендіруде. Егер олардың біреуінен қарама- қайшылық неде деп сұрайтын болсаңыз, олар: «Сендер Құран аяттарын өзгеше тәпсірлейсіңдер, Алланың сипаттарын тәпсірлейсіңдер әрі Алла Тағаланың Өзін сипаттауын жоққа шығарасыңдар. Егер Алла Тағала Өзінің қолы бар деген болса, сендер оны күш- қуат деп түсіндіресіңдер. Бұл сәләфтардан жетпеген, сондықтан да олай тәпсірлеуге болмайды»,- деп жауап береді.

Осы сабағымызда, Алла қаласа, сәләфтар қандай сенімде болған, олардың ақидасы қандай деген сұраққа жауап береміз. Бұл өте ауқымды тақырып, сондықтан да бір сабақта бүкіл қырын ашу мүмкін емес. Алайда біз заманауи Ашарилердің сәләфтардың ақидасын ұстанатындығына бірнеше айқын дәлелдер келтіреміз. Олардың өздерін Ашарилер деп атаулары сәләфтарға ілесуді жоққа шығару дегенді білдірмейді. «Ашари» деген сөздің мағынасы — «имам Ашари келтірген дәлелдерге еруші» дегенді білдіреді. Ал ол болса тарих кітаптары көрсеткендей, сәләфтардың мәзһабымен жүрген. Кез келген адам имам Ашғаридың (Алла Тағала ол кісіге разы болсын) муғтазилердің сенімінде болып, кейіннен сәләфтардың әдісіне өткенін және де оны ақыл- оймен дәлелдеп бергенін ашып оқи алады. Осы ақида «Ашарилер» болып атала бастады, себебі имам Ашари дәлелдеп бергендей ешкім сәләфтардың мәзһабын дәлелдеп бере алмаған.

Ашарилердің сенімі не себептен Ашарилік деп аталды десек, себебі имам Ашари оны өз ойынан шығарған жоқ, ол оны ешкім дәлелдеп, қорғап шыға алмаған кезде қорғап шыққан. Сондықтан да ақида имам Ашаридің құрметіне солай деп аталған. Алайда бұл ақида имам Ашарға дейін бар еді. Ашарилер ақидасы – Пайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) әкелген Әһлі Сүннет ақидасы. «Ашарилер» — бұл ақида саласындағы әдіс немесе мәзһабтың аты. «Ашарилер» деген термин сөз «Әһлі Сүннет уәл Жамағат» сөзінің синонимі болып табылады. Имам Ашариге дейін оларды «сиффатилер» деп атаған. Онымен толықтай танысу үшін топтар жайлы, ағымдардың тарихы жайлы кітаптарды оқуға болады. Мысалы, имам Шахристанидің «Әл- миләл уә ән- нихалы» немесе Әбу Мансур Бағдадидің «Әл фарқ бәйнәл фирағы». Ашари – бұл термин. Бірақ оның ішіндегі нәрселердің барлығы да бұл термин сөз пайда болмастан бұрын болған. Ашарилерге қарсы шығудың себебі тауилде – Құрандағы Алла Тағаланың Өзін сипаттауын басқаша түсіндіруде жатыр. Ашарилерге қарсы келушілер олай түсіндіруге мүлде болмайды, Алла Тағаланың Өзі айтқан сипаттарын жоққа шығаруға болмайды деп айтады. Мысалы, заманауи уаххабшы Сафар Хауали былай деп жазады: «Ашғарилердің тәуилі батынилердің тәуиліне ұқсайды, яғни исмаилилердің».

Осылайша ол Әһлі Сүннет мәзһабын батынилердің мәзһабымен салыстырады.
Мәселенің барлығы Құранда тура мағынасында алуға келмейтін нәрселердің кездесетіндігінде. Мысалы, тоғызыншы сүренің (Тәуба сүресі) 67 аятында былай делінеді:
نَسُوااللَّـهَفَنَسِيَهُمْ
«Олар Алланы ұмытты, Алла да оларды ұмытты».

Егер бұл аятты сөзбе- сөз түсінер болсақ (яғни, тікелей мағынасын), Алла Тағалаға ұмытуды тән етіп қоямыз. Олай болса неге олар ұмытшақтық Оның ұлылығына лайық, біз үшін кемшілік, ал Алла Тағала үшін лайық деп айтпайды? Себебі кез келген ақылды адам біз құлшылық қылып жатқан Алла бүкіл кемшілік атаулыдан Пәк екенін біледі, ал ұмытшақтық – кемшілік болып табылатынын да біледі. Сонымен қатар, Алла Тағаланың Ілім деген көркем есімі бар екенін білеміз, сондықтан да ол жерде мұндай ұмытшақтыққа жол жоқ. Ұмыту сөзі бұл аятта жазалау мағынасында келіп тұр. Бұл сонда не? Бұл – тәуил (аятты өзгеше түсіндіру). Құранда мұндай аяттар жиі кездеседі. Кез келген тілде тура және ауыспалы мағынадағы сөздер бар, яғни өзгеше тәпсірлеуге болады, алайда араб тілінің барлық ережелерін сақтау қажет. Дәлелсіз тәуилді біз қабылдамаймыз бірде бір өзгеше мағынасы алынған тәпсірдің Құран мен Сүннеттен дәлелі келмесе, қабылданбайды. Алла Тағаланың бәрін Білуші екендігін баршамыз білеміз. Біз Алла Тағалаға «Оларды ұмытады» деп айтып тұрса да, Оған ұмытшақтық тән деуден аулақпыз. Бірақ біз бұл жердегі тура мағынасын жоққа шығарамыз. Біз Алла – ұмытшақ деп айтпаймыз. «Біз Алла Тағаланы Өзін қалай сипаттаса солай деп қабылдаймыз» деген дәлелдің күші жоқ. «Біз Алла Тағаланы Өзін қалай сипаттаған болса, солай сипаттауымыз керек»,- бұл ортақ тұжырым. Осы тұжырым шынайы сәләфтардан жеткен, бірақ бұл белгілі бір шектеуі бар ортақ тұжырым. Егер Алла Тағала Өзін Ұлылығына сәйкес келмейтін сипатта айтқан болса,біз ол сипаттың өзгеше мағынасын аламыз. Олай болмаса Алла Тағаланың ұмытшақ деген сипаты бар деуге тура келеді. Себебі Алла Тағала Өзін солай деп сипаттаған.
Сонымен қатар Ұлы Жаратушымыз былай дейді:
وَنَحْنُأَقْرَبُإِلَيْهِمِنْحَبْلِالْوَرِيدِ
«Ол сендерге күре тамырларыңнан да жақын» (50:16).

Бұл кезде Алла Тағала бізге күре тамырмыздан да жақын деп айтуымыз керек болады.
Және де Алла Тағала барлық жерде деп айтушылар – Ашарилер ақидасы емес, хулулиттер мен муғтазилилердің ақидасы екендігін білу керек. Ашарилер ешқашанда Алла Тағала барлық жерде деп айтқан емес. Имам Байхақи «Иътикадта» былай деп жазады: «Алла барлық жерде деп айту – муғтазилердің ақидасы». Бұл жайында имам Ашаридың өзі де «Мақалатта» жазған. Әһлі Сүннет уәл Жамағат ешқашанда Алла барлық жерде деп айтпаған.

Бірақ Құран аяттарының бірінде Алла Тағала аспанда, басқа бір аятта Алла күре тамырдан да жақын деп айтылады. Жахмилер осы аяттардан Алла Тағала барлық жерде деген шешім шығарып алған. Бұл жерде қандай логика бар? Егер Ол Аршыда деп айтар болсақ, онда біз Алла Тағала күре тамырдан да жақын деген аятты жоққа шығарамыз. Егер екінші аятты алар болсақ, бірінші аятты жоққа шығарамыз. Ешқандай аятты жоққа шығармау үшін олар Алла Тағала барлық жерде деп айтқан. Ал Әһлі Сүннет уәл Жамағат болса Алла Тағала бұл дүниеде де, бұл әлемнен тыс та емес деп айтады. Бір ғана мағына бермейтін муташаббих аяттарды сәләфтар қалай түсінгенін және де бұл аяттарды тәпсірлеген кезде олар нені негізге алғанын қарастырайық. Ұмыту туралы аятты есімізге алайық. Барлығын сөзбе-сөз түсіну мүмкін емес. Құранды сөзбе-сөз аударатындардың сөздігіне негізделген қарапайым араб тілін білу Құранды тәпсірлеп, үкім шығарып, бір аятта тура әлде астарлы мағына жатқанын айтуға жеткіліксіз. Біз тәпсірлерге жүгінуіміз қажет, соның ішінде ең бірінші сахабалардың тәпсіріне.
Құранда «Қалам» сүресінің 41 аятында Алла Тағала былай дейді:
يَوْمَيُكْشَفُعَنسَاقٍوَيُدْعَوْنَإِلَىالسُّجُودِفَلَايَسْتَطِيعُونَ
«Қиямет күні балтыр ашылады».

«Сақ» сөзі – араб тілінен аударғанда «балтыр» деген мағынаны береді. Егер араб тілінен тікелей аударатын болсақ, «балтыр ашылатын күні» деген шығады. Тура мағынасы мынандай хадис те бар: «Алла Тағала Өзінің табанын Тозақтағы кәпірлерге қояды» (Бұхари мен Муслим риуаят екен).

Мұны сахабалар қалай түсінген? Заманауи уаххабилер де мойындайтын муфассирлердің имамы Ибн Жәбир әт- Табари былай дейді:
« Әһлі тәуил тобындағы сахабалар мен табиғиндер «сақ» сөзі «әмр шадид» — ауыртпашылық, қиындық дегенді білдіреді деген».

Бұдан сәләфтар (сахабалар мен табиғиндер) Құран аяттарын, яғни Алла Тағала Өзіне қатысты «балтыр» деген секілді сөздер келетін аяттарды кәпірлер Қиямет күні ауыр азапқа тартылады дегендей астарлы мағынасында талқылағанын көреміз. Тәпсірлеудің мұндай түрін тек Ашарилер ғана емес, сахабалар мен табиғиндер де қолданған. Мынандай заң бар: егер бір жерде өзгеше тәпсірлеу қолданылса, «қол», «жүз» деген сөздердің де астарлы мағынасын алуға болады. Егер өзгеше тәпсірлеуге жол жоқ болса, астарлы мағынасын алуға да болмайды. Ал егер өзгеше тәпсірлеу бір жерде қолданылса, өзге жерде де қолдануға болады. Өйткені «балтыр» сөзін қиындық деп, «қол» сөзін күш- қуат деуге болмайды деген дәлел жоқ.
Көріп отырғанымыздай сахабалардың өздері де кейбір жерлерде астарлы мағынасын алған. Көбінесе Ибн Аббас (оған Алла разы болсын) «балтыр» сөзін қиындық деп қарастырған. Ибн Жәбир әт- Табари былай дейді: «Тәпсірдің бұл түрі Мужахид, Қатада және өзге де имамдар мен табиғиндерден келеді». Көріп отырғанымыздай астарлы мағынамен тәпсірлеудің өз орны бар. Осыдан соң сәләфтар тәуилді білмеген деп айту қате болады.

Заманауи уаххабшы Ибн Усеймин «Манхаж әхли сунна фи асмау уә сифатта» былай деп жазады: «Егер сенен адасушылар: «Неге сендер тәуил жасауға болмайды деп тиым саласыңдар?», — деп сұрайтын болса, былай деп жауап беріңдер: «Сәләфтардан, сахабалардан, табиғиндерден бір тәуил болса да келтіріп беріңдер». Бұл адасушыларға қарсы ең жақсы дәлел».

Мұның қандай дәлел екенін білмейміз, бірақ тәуил жоғарыда аталғандай Ибн Аббас, Мужахид, Саид ибн Жәбир, Қатада секілді сәләфтарда келген. Алайда біз, Құранды толықтай астарлы мағынада тәпсірлеу керек деп айта алмаймыз. Біз тек қана сыртқы мағынасы Алла Тағалаға кемшілік сипатын беріп тұратын аятарды тәпсірлей аламыз.
Жаратушыда қол, аяқ пен өзге де дене мүшелердің болуы – анық кемшілік болып табылады. Себебі бұл Алланы адамға ұқсату. Ал біз нақты да айқын аяттың барын білеміз (яғни, мухкам аяттар):
لَيْسَكَمِثْلِهِشَيْءٌ
«Еш нәрсе Оған ұқсас емес. Ол Аллаһ, әр нәрсені естуші, толық білуші».  Аш-Шура сүресінің, 11-ші аяты.

Сондықтан да Құранды Құранмен тәпсірлеу – ең жақсы тәпсір. Негізінде жоғарыдағы келтірілген бір тәуил, тәуилдің заңдылығына дәлел бола алады. Себебі көтеріліп отырған мәселе ақиданың шартты сұрағы жайлы, рұқсаты мен тиымы жайлы. Бұл мәселеде Ибн Аббастың өзге сәләфтардан айырмашылығы бар жеке көзқарасы болмай          ды. Егер кімде кім тәуил жасап және де оған ешкім қарсы шықпаса, оны ешкім адасушы деп санамаса, онда оған рұқсат, және де тәуилге тиым салынған деген сөз болмауы қажет. Имам Табаридың өзі сахабалар мен табиғиндер арасында әһлі тәуилдер (тәуил жасаушы ғалымдар) болғанын айтады.

Біздің күніміздегі өздеріне сәләфтардың атын таққысы келетіндер шын мәнінде өздерінің жалған тәшбих ақидаларын сәләфтарға таққысы келеді әрі сол ақидаға барлық мұсылмандарды шақырады. Бұл қулыққа құралған жол: ақиданы ауыстырып, сол ақидаға өзге мұсылмандарды шақыра отырып оларға: «Сендер сәләфтардың ақидасына қарсысыңдар, ал біз сәләфтардың манхажындамыз (жолындамыз)»,- дейді. Сәләфтардың ақидасын яһудейлердің ақидасына ауыстырып (себебі ташбих ақида – яһудейлердің ақидасы, имам Шахристани былай деген: «Исламдағы ташбихтың тамыры — яһудейлерден»), олар оны барлығы ұстануы тиіс шынайы ақида етіп көрсеткілері келеді.

Бұл ақиданың бір ерекшелігі Құрандағы сипатқа қатысты аяттарды тура мағынасында түсінуде жатыр. Алла Тағала Өзін қалай сипаттаған болса, дәл сол қалпында түсіну керек. Бұл – жалған заңдылық. Оны дұрыс деп түсінбеу керек. Ол жалпы мағынаға ие, бірақ оның өзіндік ерекшелігі бар – келген сипат кемшілікті меңземейді. Бұл басты ереже. Ол Құранның өзге де аяттарымен қосы жүруі тиіс, яғни біз Құран аяттарын негізгі мәтіннен алып тастамауымыз керек, бір нәрсені жеке дара қарастырып, басқасын көрмеуге болмайды. Жалпы мағынасын түсіну қажет.
Тағы бір дәлел:
Алла Тағала «Зәрият» сүресінің 47 аятында былай дейді:
وَالسَّمَاءَبَنَيْنَاهَابِأَيْدٍوَإِنَّالَمُوسِعُونَ
«Аспанды құдіретімізбен жасадық, шын мәнінде күшіміз жетеді»

Бұл аяттың тура мағынасы Алла Тағала аспанды қолымен жаратты дегенді айтып тұр. Имам Табари өзінің тәпсірінде Ибн Аббастың (оған Алла разы болсын) сөзін келтіреді: «Құдіретпен» яғни Ибн Аббас (оған Алла разы болсын) «қол» сөзін кұдірет деп тәпсірлейді. Егер Ибн Аббастың (оған Алла разы болсын) өзі «қол» сөзін кұдірет деп тәпсірлеп тұрған кезде, Ашарилерге қандай айып таға алады? Имам Ибн Касир мен имам Байхақи сенімді тізбекпен имам Ахмадтың мына аятты тәпсірлегенін жеткізеді: «Және сенің Раббың келді»,- деген аятты «Оның разылығы келді» деп тәпсірлейді. Заманауи уаххабилер бұл аятты тура мағынасында түсіну қажет және де Алла Тағаланың «Итйән» сипаты бар дейді. Имам Ахмад тәпсірлеген аятта ешқандай да талас тудыратын мәселе жоқ.

Балтыр жайлы аяттың тәпсіріне келер болсақ, уаххабилер жағдайдан былайша шыққылары келеді: олар аятта балтырдың біреуге тиесілі екендігін көрсетіп тұрған есімдік жоқ және де Ибн Аббас (оған Алла разы болсын) бұл балтырдың Аллаға қатысты екендігін білмеген. Және де бұл тәуил Ибн Аббастың (оған Алла разы болсын) балтыр жайлы, яғни есімдігі бар хадисті білмегендігімен байланысты. Бұл аятта «балтыр»белгісіз халге ие. Олар Ибн Аббастың (оған Алла разы болсын) тәуилін бұл сөз не нәрсеге жататынын білмегендігінен деп түсіндіргілері келеді. Ибн Аббас білмеген, ал олар болса – білген! МашаАлла!!!
Алайда бұған тағы да басқа бір дәлел бар. Имам Байхақи, имам Ибн Жәузи имам хафиз Ибн Шумейлдің былай дегенін келтіреді: «Балтырдың астарында Тозақта кімдердің болатынын білетін Алла Тағаланың білімі жатыр».
Сондықтан да Ибн Аббастың (оған Алла разы болсын) сөзін балтыр туралы хадисті естімеген деп түсіндіріп беру – дұрыс емес, себебі Ибн Шумейлден жеткен балтыр жайлы хадистен түсінікті болғандай, балтырды белгілі бір жағдайда тәпсірлеуге болады.
Тағы да басқа тәуилдер. Имам Байхақи имам Бұхариден Аллаға қатысты күлу жөніндегі хадисті жеткізеді. Ол жерде имам Бұхари «күлкі» сөзін рахма, яғни мейірім, Алла Тағала мейірімділік танытады деп түсіндіреді. Бұл тәуил имам Бұхариден жеткен. Уаххабилер болса мұны да тура мағынасында түсіну керек деп айтады. Соған қарағанда имам Бұхари Ашари болып, тәуил жасаған секілді.

Барлық имамдардың ақидасы бір болған. Егер имам Шафиғи немес имам Бұхари ашғарилікте болған ба деп сұрар болса, әрине деп жауап береміз. Және де Пайғамбарымыз (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) ашғари болған, өзге пайғамбарлар (оларға Алланың сәлемі болсын) Ашари болған, сондықтан да Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) ақидасы да Ашарилік.

Бұл үмметтің Ибн Аббас, Мужахид, Қатада секілді сәләфтары астарлы мағынасын алып тәпсірлеген. Көптеген сәләфтар тәуил жасамаған. Олардың басым бөлігі тәуил жасамаған деген сөз- ешкім жасамаған деген сөз емес. Егер Исламда астарлы мағынасын алып тәуил жасауға тиым салынған болса, олар оны ешқашанда жасамас еді. Бірақ біз ондай жағдайды кездестірген жоқпыз.
Біз ондай тәпсірдің бар екенін көріп тұрмыз, алайда көптеген сәләфтар мұны қолданбаған. Неге? Себебі, Алла Тағала бізге мұны жүктемеген. Тәуил бізге парыз емес. Қандай да бір аятты дұрыс түсінбей жатқан кезде ғана парыз болады, яғни ешкім қолды күш деп айтуға міндетті емес. Бірақ адамдардың арасында қол сөзінің тура мағынасы қолданылып жатқан кезде тәуил жасалуы керек.

Өз ақидаларын ақтау үшін бұл адамдар сәләфтарға айтпаған сөздерді таңып, кейде өз ақидаларын жалған риуаяттармен дәлелдегісі келеді. Мысалы, имам Әбу Ханифаға «Кімде кім: «Мен Жаратушымның жерде ме, әлде көкте ме екендігін білмеймін»,- деген адам кәпір» деген сөзді таңады. Бұл адасушылардың Әбу Ханифа Алла аспанда деп санаған деп көрсету үшін келтіретін дәлелдері. Шын мәнінде олай емес. Бұл жалған риуаят. Себебі оның тізбегінде Әбу Мути әл- Булхи бар. Ол нағыз өтірікші, сондықтан да риуаят жалған.
Муслимде мынандай хадис бар:
«Алла, Сен – Захирсың, әрі Сенің үстіңде ешнәрсе жоқ. Алла, Сен – Батынсың, Сенің астыңда ешнәрсе жоқ».
Бұл сенімді хадис. Алланың үстінде ешнәрсе жоқ, Алла мекенге мұқтаж емес және де Аршының үстінде де емес. Айтылып өткендей сәләфтар тура мағынадағы тәпсір жасамаған. Неге? Себебі Алла оны жасауға міндеттемеген. Ибн Жәузи жазғандай, сәләфтардың көпшілігі тура мағынасы ташбихты меңзеп тұратын аяттарды қабылдаған. Бірақ олар ол аяттарға тәпсір жасамаған әрі тура мағынасын да алмаған, себебі сөзбе- сөз мағынасын алу- тәпсір болып кетеді және де тәуил жасамаған. Неге? Себебі Алла міндеттемеген. Бірақ оны қолдану мужасимдер адамдары тура жолдан тайдырып жатқан кезде міндет болып қалады. Және де қарапайым мұсылмандар ол жерде қол айтылып тұрмағанын түсінбей жатқан жағдайда араб тілінің ережелерімен түсіндіру қажет деп айтады ғалымдар. Ибн Жәузи айтқандай: «Ташбих – бұл дерт, ал тәуил — дәрі».

Имам Захаби «Сиярда» имам Мәліктен тәуил жеткізеді. Алла Тағала түннің соңғы үшінші бөлігінде жерге түседі деген хадиске сәйкес, имам Мәлік бұл жерде Оның әмірі түсетіні айтылып тұр дейді. Бірақ бұл қалай болады, оны біз білмейміз. Біреулер, періштелер түседі десе, басқалары- әмірі түседі дейді. Алла жақсы Білуші. Бұл жердегі ең басты нәрсе, біз Алла Тағала – дене емес екенін түсіну.
Муташаббихат аяттарға қатысты сәләфтардың тәсілдері жайлы имам Ахмад керемет айтып кеткен:
«Біз ол аяттарға сенеміз, мақұлдаймыз, «бұл қалай» деп айтпаймыз және де мағынасын алмаймыз».
Егер «йәд», «уәжһ» немесе «Оның жүзінен өзге кез келген зат жоқ болады» деген аяттың тура мағынасын алар болсақ, онда барлығы да жоқ болары сөзсіз: қол да, балтыр да, тек қана жүз қалады.

Имам Бұхари өзінің хадистер жинағында тәпсір бөлімінде осы аятқа ескерту жазады: «Оның Билігінен өзге»,- ал басқа жерде: «Одан өзге» деп жазады. Насыруддин Әлбани имам Бұхаридың бұл сөздеріне иман келтірген адам бұлай айтуы мүмкін емес деп жауап берген.
Сондай- ақ Бұхариден «күлкі» сөзінің мейірімділік деп тәпсірлегені жеткен. Осыларға негіздей отырып, сәләфтардың арасында тәуил болмаған дейтін кейбір адамдардың пікірлері- нағыз адасқандық пен адасушылық және де сәләфтардың ақидасын білмейтіндігін көрсетеді. Бұл адамдар өз нәпсілерін Әһлі Сүннет ақидасы арқылы көрсеткілері келеді. Мұның емі – білім алуда. Осы тақрыпқа байланысты көптеген еңбектерді оқу қажет, заманауи авторларды емес, имам Шахристани, имам Бағдади деген секілді көне еңбектерді оқу керек. Олардың еңбектерінде көптеген сұрақтарға жауап бар. Егер заманауи Ашарилерге көңіл толмаса, 1000 жыл бұрын өмір сүрген көне авторларды оқуға болады. Себебі біздің ақидамыз көне авторлардың ақидасынан еш айырмашылығы жоқ. 
Имам Ахмадтың: «Біз ол аяттарға сенеміз, мақұлдаймыз, «бұл қалай» деп айтпаймыз және де мағынасын алмаймыз» деген сөзі — «тафуид маъани» тәсілінің мәнін көрсетеді. Алла Тағаланың қандай да бір сипатын қарастырар кезде біз: «Біз тура мағынасын алмаймыз, бірақ қандай сипат айтылып тұрғанын да білмейміз, оны Аллаға қалдырамыз»,- деп айтамыз. Бұл «Тафуид маъани» әдісі- көптеген сәләфтардың әдісі. Олар амал жасауды айтқан. Сәләфтардың берекеті амалда жатыр. Өздерін сәләф деп атағандары үшін емес, я болмаса бір нәрсе айтқандары үшін емес. Олардың берекеті амалдарында еді, олар барлық уақыттарын Аллаға құлшылық қылумен өткізген болатын. Егер біз имам Мәліктің айтқанын айтар болсақ, имам Мәлік секілді бола қалмаймыз. Егер имам Шафиғидың барлық сөздерін қайталар болсақ та, одан имам Шафиғи бола қалмайсың. Өздерін сәләф деп атайтын әрі олардың сөздеріне өтірік қосып айтатын адамдар, егер сөздеріне жалған сөз араластырып сәләфтардың сөздерін айтар болсақ бізге көмегі тиеді деп ойлайды. Жоқ, әрине ол амалдары оларға пайда бермейді. Себебі бұл имамдар сөйлегені үшін имам болған жоқ, олар өз ілімдеріне сәйкес амал жасады. Сәләфтардың берекеттері қандай да бір тұжырымдама немесе ұранда емес, амалдарында. Муташаббихат сипаттарға қатысты сұрақтарда сәләфтардың ақидасы тафуид тәсілінде жататын. Олар былай деген: Бұл бар, біз оған сенеміз, бірақ не мағына беретінін білмейміз».
Көп талқыға салынатын бірінші сұрақ ол – истауа. Мысал ретінде бұған сәләфтар қалай жауап бергенін келтіреміз. Умм Сәләмәдан «Ар- Рахман ъалал Арш истәуәның» мағынасын сұрайды. Ол былай деп жауап береді: «Кәйфә ғайру маъқул (Аллаға қатысты тура мағына қолданылмайды), уәл истәуә ғайру мәжһул (ал оның лексикалық мағынасы — белгісіз нәрсе емес)».
Бұл жерде не айтылып тұр? «Истәуә» — араб тіліне белгісіз сөз емес. Ал оның тура мағынасы – ақылға сай емес. Мәселе сахабалар «йәд», немес «истәуә» сөзін білмегендіктен шыққан жоқ. Олар бұл сөздердің тура мағынасы Аллаға қатысты айтылар болса, қабылдамады. Олар былай деді: «Истәуә не мағына беретінін біз білеміз, бірақ Аллаға қатысты истәуә не мағына беретінін білмейміз. Уәл икрару бихи мұны нақтылау – иманнан), уә жухуд бихи куфр (ал терістеу — күпірлік)». Мүміндердің анасынан жеткен бұл түсіндірмеде сәләфтардың әдісін түсіну кілті жатыр.

Сол секілді имам Мәлікті ұстазы Рабия да солай жауап берген. Ол кісіден: «Ар- Рахман ъалал Арш истәуәның» мағынасын сұрайды. Ол былай деп жауап береді: «Истәуә ғайру мажхул уәл кайфа ғайру маъкул («истәуә» –белгісіз нәрсе емес, бірақ Аллаға қатысты болса тура мағынасыда түсіне алмаймыз), уә минәЛлаһи рисәлә (Аладан келген жолдау), уә ъалә Расул баләғ (Пайғамбардан жеткізілу), уә ъаләйнә тасдиқ (бізден қабылдау)!»
Жалпы айтқанда, ондай аяттың барына біз сенеміз. Имам Шафиғи былай деген: «Біз бұған Алла мен Мұхаммед Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қандай мағына берген болса, сол мағынасында сенеміз».
Яғни: тілдік емес, олар меңзеген мағынасында түсінеміз, бірақ олар не мағынаны меңзегенін білмейміз. Көптеген сәләфтар солай деп есептеген. Алайда өзгеше мағынасында тәпсірлегендер де болған. Бұл сұрақты тереңірек түсіну үшін имам Байхақидың «Асма уә сифат» еңбегін қарауға болады.
Сабағымызды имам Суфиан ибн Уейнаның мына сөзімен аяқтағымыз келеді:
«Мәуасафаллаху таъала бихи Нафсаһу (Алла Тағала Өзін сипаттаған кезде), фә тафсируху кыраатуху (оның тәпсірі сөзбе сөз мағынасын айту емес, оқу, себебі ол тәпсір болып кетеді), уә ләйсә ли ахадин ән юфәссирә илләЛлаһа әу Русуләһу (мұны Алла мен Оның Елшісінен өзге ешкім тәпсірлемеуі керек)».

Көптеген сәләфтар солай деп есептеген. Олар тәпсірге жүгінбеген. Сөзбе- сөз түсіну – ол да тәпсір. Егер сен: «Қол» сөзі тура мағынаға ие, яғни ол дене- мүше дегенді білдіреді»,- дер болсаң, тәпсір болғаны. Суфиян ибн Уейна Алла Тағала Өзін қалай деп сипаттаған болса, біз иман етеміз, ал оны түсіну үшін оқу да жеткілікті. Неше түрлі сұрақтар қойып қажеті жоқ. «Йәд» деп тұрса, яғни, «йәд». Оны «қол» деп айтудың қажеті жоқ.
Имам Әбу Ханифадан «Йәд», «Уәжһ» сөздерін өзге тілдерге аударуға тиым салынғаны жеткен, яғни «Алланың қолы, Оның жүзі» деп айтуға болмайды. Біздің ақидамызға сәйкес, Алла Тағалаға дене-мүше беру – күпірлік.
Құранда қандай сипатта келсе, сол сипатымен, араб тілінде айтылуы қажет. «ЙәдуЛлаһ», «УәжхуЛлаһ» деп айтудың қажеті жоқ. Бұл сөздерді араб тілінен басқа тілге аударуды сәләфтар тиған. Себебі өзге тілдерде бұл сөздер бірнеше мағынағы ие. Сөз көп мағыналы. Егер бір мағыналы сөзді басқа тілге аударар болса, көп мағыналығын жоғалтады да адамдар сөзді толық түсіне алмайды. Нәтижесінде ташбих пайда болады. Жалпы ташбих ұғымы араб еместер Исламды қабылдаған кезде пайда болған. Олар араб тілін құрайыштар білгендей білмеген. Олар бір- екі мағынасын алатын да соларды сөзбе-сөз түсінетін. Сондықтан да сәләфтар ол сөздерді өзге тілге аударуға тиым салған. Бұл жайлы имам Шахристани да жазған және өз заманының шафиғилердің имамы Ибн Сурейж жеткізген. Одан муташаббихат аяттардың аударылуын, яғни «йәд», «уәжх», «истәуә», «ъайн» сөздерін өзге тілге аударуға тиым салғанын имам Захаби жеткізген. Сәләфтардың мәзһабының мәні өздерін қателіктен қорғау, бұл сұрақтарды қоймау, біз сөзбе- сөз сенеміз деп айтпау, бірақ Құранда мұның келгенін растау, ал мағынасын Аллаға тапсыруда жатыр.
Заманауи уаххабилер бұны сәләфтардың мәзһабы емес деп айтады. Олардың көзқарастары бойынша, сәләфтардың мәзһабы: «Бұл Алладан келді, мағынасы тура мағынада, ал ол қалай екенін білмейміз, яғни Аллада қол бар, бірақ ол қандай: үлкен бе, кіші ме, түсі қандай тағы басқаларын білмейміз және оны елестете алмаймыз. Бірақ ол тура мағынада». Бұл ташбих ақида. Каррамиттер солай деп санаған. Ешкім Алланың қолы адамдыкіндей деп айтпаған. Ондай топтар Исламда болмаған. «Мужассима» деген сөзбен каррамиттерді атаған. Олар Аллада дене- мүшеге келмейтін мүшелер бар, Алланың жаратылған қолға келмейтін қолы бар деп есептеген. Бірақ Әһлі Сүннет оларды мужассимдер деп атаған. Егер Алланың қолы бар, бірақ ол жаратылыстыкіне ұқсамайды десе, бұл ташбих болып саналмайтын болса, Алла адамдікіндей қолға ие дегендер ағым болуы тиіс. Қандай ағым солай деп санаған еді? Исламның еңбектері мужасимдерді лағынеттеуге толы. Сонда адамдар жоқ ағымды лағынеттегендері ме? Егер ташбих- Алланың қолы адамдікіне ұқсас дейтін болса, әрі еңбектердің барлығы осылай дегендерді лағынеттеген сөздерге толы болса, онда адамдар өздері ойлап шығарған ағымды лағынеттеген болып тұр. Ташбих деген не? Бұл – Алла Тағаланы жаратылысқа ұқсату. Яғни, кәйфия емес, қалай емес, мағынасымен ұқсату.
Сондықтан да имам әт-Тахауи асма ул сыфат мәселесінде керемет заң орнатқан:
«Кімде кім Алланы жаратылыстың мағынасында сипаттар болса,ол күпірілк жасады».
Кәйфия емес, жаратылысқа тән мағынаны Аллаға таңу. Ал адасқандар қол деген сөздің мағынасы адамға да, Аллаға да бірдей мағынада қолданылады дейді. Бірақ қандай қол екенін біз білмейміз дейді. Біз адамның қолы маймылдың қолынан басқаша екенін білеміз. Бірдей қол емес. Олар адамның өз қолы бар, маймылдың өз қолы, құмырсқаның өз қолы, Алланың да өз қолы бар олар әр түрлі, бірақ ортақ нәрсе де бар. Міне, бұл солардың ақидасы. Олар өздерінің Жаратушыларын жаратылысқа теңеп, өз қиялдарына табынуда.

Фахруддин әр-Рази былай деген, мужасима Аллаға емес, олар өздерінің саналарындағы жасап алған тәңірлеріне табынады. Себебі біздің Жаратушымыз мекенге мұқтаж емес, Ол Аршының үстінде де, астында да, оң жағында, сол жағында да емес. Ол осы өмірде де, ана өмірде де емес. Себебі Ол әлемдер жаратылмастан болған, Оны ешқандай жаратылыс қамти алмайды, егер олай болған жағдайда Ол өзгеріске түсер еді. Бірақ Алла Тағала өзгермейді, себебі Ол Пәк, ал кез келген өзгеріске түсетін зат кемшілікті меңзейді. Ал Алла Тағала кемшілік атаулыдан Пәк.

[1] Усул–негіздер. Бұл жерде ақида айтылып тұр.
[2] Фуруъ–тармағы. Бұл жерде фиқһ айтылып тұр.
[3] Ғалымдардың басым бөлігі.
[4] Хулулиттер–Алла Тағаламен біреу немесе бір нәрсе тура мағынасында бір бола алады деп сенушілер.
[5] Имам Нәуәуи былай деген, бұл Әһли сүннеттің ең беделді тәпсірі, ол тәпсірді рай негізінде емес, әсар негізінде жазған. Тәпсірлер екі түрге бөлінеді: рай тәпсірі (ақыл- ой негізінде); әсәр негізіндегі тәпсір (қиссалар)

Дерекнама: Darulfikr.ru
Аударған: Darulahnaf.com