Пәтуәлар

Шапағат сұрау – ширк амалы болып табылады ма?



Аса Қамқор, ерекше Мейірімді Алланың атымен
بسم الله الرحمن الرحيم

Шапағат сұрау – ширк амалы болып табылады ма?

Ескерту: Төменде келтірілген деректер Қазақстандағы уахдатуль-ужуд сенімін (күпірлік сенімін) және жалған Әһлу-Тасаууф жолын таратып жүрген — Құрбанәлі Ахмедовке қатысы жоқ, және ол кісінің теріс насихаттарына сайт ұжымы қарсы! Және бұл мақаламызбен жалған сопыларды жақтау мақсатында шығармадық, және түгелдей сопылық жолын жоққа шығармаймыз, өйткені шынайы Әһлу-Тасаууф Қиямет күніне дейін болатыны кейбір риуаяттарда белгілі! Сондай-ақ, ілім ізденуші бауырларымызға, шапағат ету мен тәууасул мәселелері асыл дініміз Ислам шариғатында, Әһлу Сунна уәл Жамаға ғұламаларының кітаптарында көрсетіліп орны бар еккендігін ескерту! Әзірге мақаламыз Мухаддистердің, Құран тәпсірлеуші ғұламалар, және Ханафи мәзхабы мен Мәлики мәзхабының ғұламаларының сөздері келтірілген, алдағы уақытта, Алла қаласа мақаламыз Шафиғи мен Ханбали мәзхабының ғұламаларының сөздерін келтіреміз! Тауфиқ тек қана Алла Субхана уә Тағаладан!

Мақаламыздың талқылау мақсаты, яғни адам марқұмға немесе тіріге, оның қасында болуы немесе алыста болып, оған үндеу білдіріп, яғни сол атап өткендерден Қиямет күні шапағат сұрау, адам баласының шариғаттағы үкімін және жағдайын анықтау. Алайда ол Алланың рұқсаты болмайынша, шапағат етуге ешкімге рұқсат етілмейді деген сенімде болу керек.


Бұндай мәселеде және сұрақтарда өзіне тиісті емес адамдарға «Шариғат үкімін» шығаруды қалдыру керек, алайда ондай адамдар біздің заманымызда өте көп, және бұл Қиямет күнінің кіші белгілерінің белгісі.

Біз айтамыз «марқұмға және тіріге», үндеу білдірген адамның амалын, үлкен ширкке жатқызатын адамдар бар, алайда олар тірі адамға үндеу білдіргенді (яғни көмек сұрау және т.с.с.) ширк деп есептемейді.

Біз айтамыз «қасында немесе алсыта болған қатысушыға», үндеу білдіретін адамдарды ширк амалына түсіп қалды деп айыптайтын адамдар бар, алайда олар хұзырындағы адамға үндеу білдіріп көмек сұрағанды ширк амалына жатқызбайды.

Біз айтамыз «Қиямет күні немесе дәл сол уақытта» шапағат сұрау, бұл ширк амалы емес, алайда адамдар бар дәл сол уақытта шапағат сұрауды ширк амалы дейтін, бірақ дәл сол Қиямет күні шапағат сұрауды ширк амалына жатқызбайды, олар шапағат тек қана Қиямет күні болады деген дерекке сүйенеді.

Біз айтамыз «нық сенімі» болмаған адамдарды шетте қалдырамыз, яғни егер олардың Ислам ақидасына қатысы жоқ болса. Ал Таухидте басты көз қарастардың бірі болып табылатын бұл Аллах Субхана уә Тағала.

Бұл мақаланы талқылаудың себебі

Қиямет күні жақындаған сайын, адамдар Исламнан алыстап жатыр (яғни шынайы білімді алмай, жалғанға еріп жүргендері көруге болады), әсіресе біздің заманымызда екі топты көруге болады шектен шыққан, және оған қарамастан өздерін Исламға жатқызады.

Бірінші топ, бұлар қабірді шектен шығып дәріптейтіндер, өздерінің жиркенішті амалдарына қарамастан олар дінбұзарлар және мүшірік болды.
Екінші топ, бұлар басқа жағынан шектен шыққандар, яғни бірінші топтың барлық амалдарын Исламнан шығарды деген ұстанымда болғандар, алайда олардың кейбір амалдары шариғат таразысында рұқсат етілгеніне қарамастан, ал кейбіреулері харам және дінбұзарлық, ал одан тағы кейбіреулері күпірлік және ширк болып табылады.

Бұл топтардың діннен шығып қалғандарының себебінен, мақаланы теориялық тұрғыдан және көрнекті ғұламалардың пікірі бойынша, Алла Тағаланың рұқсатымен қарастырғымыз келеді. Ал Оған, Аллаға дұрысы мәлім.

Құрылым талқылауы

Дұрыс түсінікте болу үшін қандай да бір сұрақта, жүйелі талдау болу керек. Сол себептен біз бұл сұрақтарды рет-ретімен қойдық:
1.    Пікір таластың нақты анықтамасы/махаля
2.    Керекті терминдерді түсіндіру
3.    Сұраққа қатысты ғұламалардың пікірін келтіру, және қарсы сөйлеушілердің сөздеріне саналы сөздермен жауап беру
4.    Қарсы сөйлеушілердің «мәзхабтарын» талдау, және олардың сөздеріне насстардан/шариғат текстерінен және ақыл/ақыл-ойдан негіздеме беру.

Тақырыбымыздың қозғау мақсаты

Исламда әлдебіреуге қандай да бір уақытта, және оның жақында не алыста болғанына қарамастан, одан шапағат сұрау ширк амалы болып табылады ма?
Егер мақаламызға мән беріп қарасаңыздар, бұл амалға рұқсат беру біздің мақсатымыз емес, керсінше оның шариғатта орны бар екендігін көресету, дәйексөздерде бұл жайында келтірілген.

Керекті терминдерді түсіндіру

«Әл-Кувейтия» энциклопедиясында, «Лисануль Араб» және «Әл-Муфрадат» кітаптарынан дерекөз келтіре отырып, шапағат тарауында былай деп айтылған:

الشَّفَاعَةُ :
الشَّفَاعَةُ : لُغَةً مِنْ مَادَّةِ شَفَعَ ، وَيُقَال : اسْتَشْفَعْتُ بِهِ : طَلَبْتُ مِنْهُ الشَّفَاعَةَ . وَقَال الرَّاغِبُ الأَْصْفَهَانِيُّ : الشَّفَاعَةُ الاِنْضِمَامُ إِلَى آخَرَ نَاصِرًا لَهُ وَسَائِلاً عَنْهُ ، وَ شَفَعَ وَتَشَفَّعَ : طَلَبَ الشَّفَاعَةَ ، وَالشَّفَاعَةُ : كَلاَمُ الشَّفِيعِ لِلْمَلِكِ فِي حَاجَةٍ يَسْأَلُهَا لِغَيْرِهِ ، وَالشَّافِعُ : الطَّالِبُ لِغَيْرِهِ ، وَشَفَعَ إِلَيْهِ فِي مَعْنَى : طَلَبَ إِلَيْهِ قَضَاءَ حَاجَةِ الْمَشْفُوعِ لَهُ
«Әш Шафаъату» (الشَّفَاعَةُ) (тілек, өтініш, болысу, қолдаушылық)
«Әш Шафаъату» сөздік орнында «Ш-Ф-А». Арабша айтылуы: «Исташфаъту бих» (اسْتَشْفَعْتُ بِهِ) және оның мағынасы «мен одан шапағат сұрадым». Әр-Рағъиб әл-Исфахани айтады: «Шапағат – бұл басқа бір адамға көмек ретінде қосылу және одан сұрау».
Шафаъа ← (شَفَعَ) және (تَشَفَّعَ) →Ташаффаъа: Олардың мағынасы шапағат сұрау.
Әш Шафаъату бұл қолдаушының сөзі, патшаға үндеу білдіру басқа бір адамның мұқтаждығы жөнінде.
Әш Шафаиъу ← (الشَّافِعُ) : Әлдебіреу үшін сұраушы.
Шафаъа илейхи ← (شَفَعَ إِلَيْهِ) мағынасы, оған тілек-өтінішін мәселені жеткіздім, әл машфу лях (яғни, дәнекер арқылы емес, анық сұраушының мұқтаждығын жеткіздім)

«Әл Мухкам» сөздігінде былай деп айтылған:

واسْتَشْفَع بفلان على فلان، وتَشَفَّع له إليه، فشَفَّعَه فيه. وقال الفارسي: اسْتَشْفَعَهُ: طلب منه الشَّفاعة، أي قال له: كن لي شافِعا

«Исташфаъа би фуляни әля фулян» — Әлдекім біреуден маған қолдаушылық етсін деп сұрадым үшінші жақтағы біреуден.
Ташаффаъа ляху иляйх – Ол сұраушыға қолдаушылық етті, үшінші жақтағы біреуден.
Фа шаффаъаху иляйхи – Үшінші жақтағы біреу, қолдаушыны қыбыл етті сұраушыдан.

Әл Фариси айтады: Исташфаъаху – одан шапағат етуді сұрады, яғни оған былай деп айтты: маған қолдаушылық ет.

Кейбір қосымша терминдер.

Әл мушаффиъу (المُشَفِّعُ) шапағатты қабыл алушы.
Әл мушаффаъу (المُشَفَّعُ) өтініш білдірушіден қабыл алушы.
Әш шаафиъу (الشَّافِعُ) немесе (الشَّفِيعُ) Әш шафииъу шапағат сұраушы.
Кейбір тіл мамандары былай бөлді:
1.    Әш шаафиъу (الشَّافِعُ) бұл басқа біреу үшін сұраушы, дәнекер.
2.    Әш шафииъу (الشَّفِيعُ) бұл сұраушы, өзі үшін біреу оған қолдаушылық етсін деп.
Әл мусташфиъу (المُسْتَشْفِعُ) өтініш білдіріп сұраушы.
Әл машфуъу лях (الْمَشْفُوعُ لَهُ) біреу үшін өтініш білдіруші.

Жоғарыда келтірілгенге мысал

Жоғарыда келтірілген терминдарға, түсінуге жеңіл мысал келтіреміз:
Зейд күнә іс істеп қойып Амрға келеді, оған өзі үшін Алладан кешірім сұрауын өтінеді.
Бұл жерде Зейд шапағат сұраушы, яғни Әл мусташфиъу (المُسْتَشْفِعُ) өтініш білдіріп сұраушы.
Ал Амрдан болса өтініш білдіруін сұрады, яғни Әш шаафиъу (الشَّافِعُ) басқа біреу үшін сұраушы, дәнекер. Ал Алла Тағала өтініш білдіргеннің шапғаттын қабыл алушы, Әл мушаффиъу (المُشَفِّعُ) шапағатты қабыл алушы.

Шапағаттың және Тәуассулдің айырмашылығы

Бұлардың арасындағы айырмашылық, Шапағат етуші арадағы дәнекерден сұраушы, ал Тәуассулде арадағы дәнкердің есімі қолданылады. Шапағат етуде арадағы дәнекердің өзі бар болу керек, ал Тәуассулде тек қана оның есімімен айтылады, есімі аталғанның өзі қасында болмауы мүмкін, тіпті ол өзі оның есімі аталған кезде де білмеуі мүмкін.
Шапағат етуде мысал келтірейік: «Ей Алланың елшісі! Қиямет күні маған шапағат ете гөр, немесе мен үшін Алладан кешірім сұрай гөр, немесе Алладан мұсылмандар үшін жеңіс сұрай гөр».
Тәуассул етуде мысал келтірейік: «Ей Аллахым! Пайғамбардың атынан, біздерге кәпірлерді жеңуге жеңіс бере гөр, немесе Пайғамбардың дәрежесіне қарай мені кешіре гөр».

Өздеріңіз көріп тұрғандай Шапағат ету арқылы арадағы дәнекерге үндеп тұр, ал Тәуассул кезінде Пайғамбар есімі арқылы Аллаға үндеп тұр.

Шапағат сұрау жайында, Әһлу Сунна ғұламаларының кітаптарынан
Имам Әбу Ханифа Нұғман ибн Сәбит (оған Алланың рақымы болсын) 80-150һ.ж./699-767м.ж., өзінің қасыдасында (шығарма кітабы) «Әл Қасыдатун Нуғмания фи Мадхи Хайриль Бариййа» немесе атауы басқа «Әл Қасыдатун Нуғмания фи Мадхин Нәби» кітапта, былай деп айтқан:

فإذَا سَكَتُّ فَفِيك صَمْتي كُلُّه _____ وإذَا نَطَقْتُ فمَادِحًا عَلَيْكَا

وإذَا سَمِعْتُ فَعَنْك قَوْلاً طَيِّبًا _____ وإذَا نَظَرْتُ فَما أرَى إلاكَا
يا مَالِكِي كُنْ شَافِعِي في فَاقَتِي ______ إنِّي فَقِيرٌ في الوَرَى لِغِنَاكَا
يا أكْرَمَ الثَقَلَيْنِ يا كَنْزَ الغِنَى _____ جُد لِي بِجُودِكَ وأَرْضِنِي بِرِضَاكَا
أنا طَامِعٌ بالجُود مِنْكَ _________ ولمْ يَكُنْ لأبِي حَنِيفَة في الأنَام سِوَاكَا


«44. Мен қашан үнсіз болған кезде, менің үнсіздігімнің барлығы өзің жайында___Мен қашан сөйлеген кезде, менің сөйлегендерім өзіңді дәріптегенім
45. Мен қашан тыңдаған кезде, сен жайында игі жақсы сөздер тыңдаймын___Қашан қарасамда, тек қана сені көремін
46. Ей менің қожайным, менің мұқтаждығыма өтініш білдіре гөр___Өйткені мен адамдар арасында мұқтажбын өзіңнің байлығыңда
47. Ей адамдар мен жындардан ең игісі, ей асыл қазына байлығы___Маған жомарт бола гөр, өзіңнің жомарттығыңмен және өзіңнің разылығыңмен мені разы қыла гөр
48. Мен аңсаушымын сенің жомарттығыңды___Және Әбу Ханифада адамдар арасында, өзіңнен басқа ешкім жоқ».
[Дерекнама: Әбу Ханифа «Әл Қасыдатун Нуғмания» 44-48 жолдар; Басылым: Стамбул (1268,1279,1298,1320), Мысыр, Үндістан.]
Кітапқа түсіндірме: Ибрахим Халил бин Яһия: «Суруруль Қулюбиль Ирфания», Стамбул 1268 (Түрік тілінде); Мухаммад Азам бин Мухаммадярм: «Рахматур Рахман», Дели 1897 (Үнді тілінде)

Қади Йиад Әс-Сәбти (оған Алланың рақымы болсын) 476-544һ.ж./1083-1149м.ж., Мәлики мәзһабының ғұламаларынан, өзінің екі кітабында «Әш Шифа би Таърифи Хукукиль Мустафа» және «Тартибуль Мадарик уә Тақърибуль Масалик ли Маъриафти Аълями Мәзхаби Мәлик», имам Мәлкітен (оған Алланың рақымы болсын) былай деп риуаят етеді:

حدثنا القاضي أبو عبدِ الله محمدُ بن عبدِ الرحمن الأشْعَري ، وأبو القاسمِ أحمدُ بن بقيِّ الحاكِم ، و غيرُ واحدٍ ، فيما أجازونيه ، قالوا : أنبأنا أبو العباس أحمدُ بن عُمَرَ بن دِلْهاثٍ ، قال : حدثنا أبو الحسن علي بن فِهْرٍ ، حدثنا أبو بكر محمدُ بنُ أحمدَ بن الفرَج ، حدثنا أبو الحسن عبدُ الله بن المُنْتاب ، حدثنا يعقوب بن إسحاقَ بن أبي إسرائيل ، حدثنا ابن حُمَيْدٍ:

ناظرَ أبو جعفرٍ أميرُ المؤمنين مالكاً في مسجدِ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم, فقال له مالك : يا أميرَ المؤمنين لا ترفعْ صوتك فى هذا المسجد ، فإن الله تعالى أدَّب قوما فقال: { لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ } ومدَح قوما فقال { إن الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ }, وذمَّ قوما فقال: { إَنَّ الذين يُنَادُونَكَ مِن وَرَآءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ } وإِنَّ حرمتَه ميْتا كحرمتِه حيّا,
فاسْتكانَ لها أبو جعفرٍ وقال: يا أبا عبدِ الله أأستقبِلُ القبلة وأدعُو, أم أستقبل رسولَ الله صلى الله عليه وسلم؟ فقال: ولِمَ تصرِف وجهَك عنه, وهو وسِيلتُك, ووسيلة أبيك آدمَ عليه السلام إلى اللهِ تعالى يومَ القيام؟ بل اسْتقبِلْه, واستشفِعْ به, فيُشفِّعَه الله, قال الله تعالى : { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا

أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً

«Әл-Қади Әбу Абдиллях Мухаммад бин АбдирРахман Әл Әшғари және Әбуль Қасим Ахмад бин Бақий Әл Хаким және басқалары иджаза (рұқсат еткен) жолдарымен риуаят етті: Әбуль Аббас Ахмад бин Умар бин Дильхастан, ол біздерге Әбуль Хасан Әли бин Фихрдан, ол біздерге Әбу Бәкір Мухаммад бин Ахмад бин Фарадждан, ол біздерге Әбуль Хасан Абдуллах бин Мунтабтан, ол Яқуб бин Исхақ бин Әби Исраильден, ол біздерге Ибн Хумейдтен:
Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) мешітінде, имам Мәлікпен бірге Әмируль Муъмини Әбу Джағфар (Аббасилердің екінші халифасы) сөз тартысып қалған болатын, оған имам Мәлік былай деп айтқан: Ей Әмируль Муминин! Бұл мешітте дауыс көтермеңіз, өйткені Алла Тағала кейбір адамдарға былай деп ескерткен болатын:
«… Дауыстарыңды Пайғамбардың даусының үстіне көтермеңдер. Өзара бір-біріңе дауыстағандай Пайғамбарға дабырлап сөйлеспеңдер. Амалдарың жойылып, аңғармай қаласыңдар». [Хужурат сүресі 49/2-аят]
Ал басқа адамдар жайында, жақсы айтты:
«Шынында Пайғамбардың жанында дауыстарын бәсеңдеткендер, міне солар, Алла жүректерін тақуалық үшін сынағандар. Оларға жарылқау әрі зор сыйлық бар». [Хужурат сүресі 49/3-аят]
Ал кейбір адамдарды Алла Тағала жазғырды:
«Расында саған хұжырлардың (бөлме) арт жағынан айқайлағандардың көбі түсінбегендер». [Хужурат сүресі 49/4-аят]
Оған құрмет көрсету өмірден өткеннен кейін, дәл сондай тірі кезіндегідей құрмет көрсету керек. Оның (имам Мәліктің) айтқанына Әбу Джағфар көніп, былай деп айтты: Ей Әбу Абидллях (Имам Мәлік)! Мен құблаға бет бұрып дұға қылайнба әлде Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бет бұрайын ба? Оған имам Мәлік былай деп айтады: Неге одан бет бұрасың, егер ол сені мен Алланың арасында дәнекер болып тұрғанда және Қиямет күні Адам атаң (оған Алланың сәлемі болсын) мен Алла Тағаланың арасындағы дәнекер болып тұрғанда. Керсінше оған бұрылып шапағат сұра, өйткені Алла қабыл алсын оның өтінішін сен үшін сұраған».
Алла Тағала былай дейді:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
[Дерекнама: Қади Ийад «Әш-Шифа» 595-596 бет. Даруль Китаб Әл Араби баспасы: 1404/1984]

Бұл оқиға тағы басқа көрнекті ғұламалардың кітаптарында келтірілген:
Имам әс-Субки «Шифаус Сиқъам фи Зиярати Хайриль Анам» кітабында келтірген,
Имам әс-Самхуди «Хуласатуль Уафа би Ахбари Дариль Мустафа» кітабында келтірген,
Ибнус Зия «Тариху Макка әл Мушаррафа уәль Масджидиль Харам» кітабында,
Имам Қъасталани «Әл Мауахибуль Ладунийя биль Минахиль Мухаммадия» кітабында,
Ибн Хаджар әл-Макки «Әл Джаухаруль Муназзам» және «Тухфатуз Заввар» кітаптарында,
Имам Зарқъани «Шархуль Мауахиб» кітабында,
Имам әш-Шами «Субулюль Худа уар Рашид фи Сирати Хайриль Ибад» кітабында,
Имам Ибн уль-Мулаккин «Ғаятус Сауаль фи Хасаисир Раусль» кітабында,
Имам Ибн Джамаъа жәни тағы басқалары.
Алла Тағала олардың баршасына разы болсын, әмин!

Мақаламызға қатысты Әһлу Сунна ғұламаларының тәпсір кітаптарынан, олардың сөздерін келтіреміз.
[1]. Көрнекті муфассир/тәпсірші ғалым Әбу Абдуллах әл-Қуртуби (оған Алланың рақымы болсын) 600-671 һ.ж./1204-1274 м.ж., өзінің «әл-Джамиъу ли Ахкамиль Қуран» кітабында, Ниса сүресінің 64-аятының тәпсірлеуінде, былай деп айтқан:

روى أبو صادقٍ عن عليِّ قال : قدِم علينا أعرابيّ بعدما دفنَّا رسولَ الله صلى الله عليه وسلم بثلاثة أيام ، فرمَى بنفسه على قبرِ رسول صلى الله عليه وسلم ، وحَثَا على رأسه من ترابه ؛ فقال : قلتَ يا رسولَ الله فسمِعنا قولَك ، وَوَعَيْتَ عن الله فوَعَيْنا عنك ، وكان فيما أَنزل الله عليك { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ }، وقد ظلَمتُ نفسي وجئتُك تستغفر لي. فنُوديَ من القبر أنه قد غُفِرَ لك

«Әбус Садиқ, сахаба Әлиден (оған Алла разы болсын) былай деп риуаят етеді:
Пайғамбарды (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жерлегеннен кейін, үш күн өткенсоң бір бәдәуи біздерге келіп, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірінің басына өзін тастай салады. Кейін өзінің басына қабірден топырақ алып басына сеуіп және былай деп айтты: «Ей Пайғамбарым, сен айттың және біздер тыңдадық сенің сөзіңді, сен Алладан алдың, ал біздер болса сенен алдық. Және Алла саған мынадай аят түсірді:
«… Егер олар өздеріне бір кесір істеген уақытта …» [Ниса сүресі 4/64-аят]
Міне мен саған келдім және өзімнің нәпсіме зұлымдық жасадым, мен үшін кешірім сұрауыңды өтінем.
Осыдан кейін қабірден мына сөздер естілді: «Сен кешірілдің!»
[Дерекнама: Әбу Абдуллах әл-Қуртуби «әл-Джамиъу ли Ахкамиль Қуран» 5-429, Бейрут: Әр Рисаля: Бірінші басылым 1427/2007, Тахқиқ: Абдуллах әт-Турки]

[2]. Хазірет Әлиден (оған Алла разы болсын) осы оқиғаны, муфассир Әбу Исхақ Әс-Саляби (оған Алланың рақымы болсын), д.ө.ж. 427 һ.ж./1035 м.ж., өзінің «Әл Кашфу уәль Баян фи Тафсириль Қуран» тәпсір кітабында, дәл осы аятқа [Ниса сүресі 4/64-аят] ұқсас сөздер келтіреді:

فقد ظلَمتُ نفسي فجئتك لتستغفر لي فنودي من القبر أنه قد غفر لك

«… Міне мен саған келдім және өзімнің нәпсіме зұлымдық жасадым, мен үшін кешірім сұрауыңды өтінем. Осыдан кейін қабірден мына сөздер естілді: «Сен кешірілдің!»

[3]. Және тағы Әбу Хаййан ән-Нахуи (оған Алланың рақымы болсын) 654-745 һ.ж./1256-1344 м.ж., риуаят етеді, өзінің «Әл Бахруль Мухит» тәпсір кітабында, дәл осы аятқа [Ниса сүресі 4/64-аят] ұқсас сөздер келтіріп:

وقد ظلَمتُ نفسي وجئت أستغفر الله ذنبي ، فاستغفرْ لي من ربي ، فنودي من القبر أنه قد غفر لك

«… Міне мен саған келдім және өзімнің нәпсіме зұлымдық жасадым, мен үшін кешірім сұрауыңды өтінем. Осыдан кейін қабірден мына сөздер естілді: «Сен кешірілдің!»

[4]. Сондай-ақ, Әбуль Баракат Хафизуддин ән-Насафи (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 710 һ.ж./1310 м.ж., өзінің «Мадарикут Танзиль уә Хақиқатут Тәуиль» кітабында, дәл осы аятқа [Ниса сүресі 4/64-аят] ұқсас сөздер келтіреді:

وقد ظلَمتُ نفسي وجئتك أستغفر الله من ذنبي فاستغفرْ لي من ربي ، فنودي من قبره قد غفر لك

«… Міне мен саған келдім және өзімнің нәпсіме зұлымдық жасадым. Алладан өтінетінім, Ол менің күнәларымның кешірілуін, және сен (пайғамбрым) мен үшін кешірім сұрауыңды өтінем Тәңірімнен. Осыдан кейін қабірден мына сөздер естілді: «Сен кешірілдің!»

[5]. Джалялюддин әс-Суюти (оған Алланың рақымы болсын) 849-911 һ.ж./1445-1505 м.ж., «Әд Дурруль Мансур» кітабында, Бақара сүресінің 203-аятының тәпсірінде, сол бәдәуидің сөздерін, хафиз Әбу Бәкір әл-Байхақиден былай деп риуаят етеді:

بأبي أنت و أمي يا رسولَ الله ! جئتك مُثْقَلًا بالذنوب والخطايا , أستشفع بك على ربك ؛ لأنه قال في محكم كتابه :
{وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً}، وقد جئتك بأبي أنت وأمي مُثْقَلًا بالذنوب والخطايا أستشفع بك على ربك أن يغفِر لي ذنوبي، وأن تُشفَّعَ فيَّ

«Менің әкем мен анам құрбан болсын сен үшін!
Мен саған келдім күнәға батқан күйде және қателіктеріммен
Сенен шапағат етуіңді сұраймын өзіңнің Раббыңнан
Өйткені Ол (Алла) Өзінің кітабында, ашық аяттарында былай деп баян етті:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Мен саған келдім – күнәға батып және қателіктеріммен, менің әкем мен анам құрбан болсын сен үшін, сенен шапағат сұраймын өзіңнің Раббыңнан менің күнәларым кешірілуі үшін, және шапағатың сенің, маған болған қабыл болсын».

[6]. Ибн Касир (оған Алланың рақымы болсын) 701-774 һ.ж./1302-1373 м.ж., өзінің «Тафсируль Қураниль Азым» тәпсір кітабында, Ниса сүресі 4/64-аяттың тәпсірінде, былай деп айтқан:

وقد ذكَر جماعة منهم: الشيخ أبو نصْر بنُ الصَبَّاغ في كتابه «الشامل» الحكاية المشهورة عن العُتْبي، قال: كنت جالسا عند قبر النبي صلى الله عليه وسلم، فجاء أعرابي فقال: السلام عليك يا رسولَ الله، سمِعْتُ الله يقول: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا } وقد جئتك مستغفرًا لذنبي مستشفعًا بك إلى ربي ثم أنشأ يقول:
يَا خَيْرَ مَنْ دُفِنَتْ بِالْقَاعِ أَعْظُمُهُ… فَطَابَ مِنْ طِيبِهِنَّ القَاعُ وَالأََكَمُ
نَفْسي الفِدَاءُ لِقَبْرٍ أَنْتَ سَاكِنُهُ… فِيهِ العَفَافُ ، وَفِيهِ الجُودُ وَالكَرَمُ
ثم انصرف الأعرابيُّ فغلَبتْني عيْني، فرأيتُ النبيَّ صلى الله عليه وسلم في النوْم فقال: يا عُتْبى، اِلحَقْ الأعرابيَّ فبشِّرْه أن الله قد غفَر له

«Бір топ былай деп айтты – соның ішінде шейх Әбу Наср бин Саббағ (Шафиғи мәзхабының ғұламаларының бірі д.ө.ж. 477 һ.ж./1084 м.ж.) өзінің «Әш Шамиль» кітабында, белгілі болған оқиғаны жеткізеді Утбадан (Утба – Мәлики мәзхабының беделді ғұламасы және оның «Әл Утбийя» кітабы Мәлики мәзхабының негіздерін қалаушы, д.ө.ж. 255 һ.ж./869 м.ж.).
Утби былай деп айтады: Мен Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірінің басында отыр едім, кейін бір бәдәуи келіп, былай деп айтты: Әссәляму Әляйка, иә Расуляллах (Алланың Сәлемі болсын саған ей Алланың елшісі). (Бәдәуй) Мен Алланың былай деп айтқанын естідім:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Мен саған өзімнің күнәларымның кешірілуін сұрауға келдім және сенен шапағат сұраймын өзімнің Раббымнан, кейін шығармалар айта бастады:
Ей ең үстем болған, сүйектері жазықтықта жерленген
Оның хош иістерінен жазықтық пен таулар толы
Жаным пида болсын өзіңнің қабірінде мекендеген
Ода ізгілік, жомарттық, мейірбандық
Кейін ол қайтып кетіп қалды, және мен ұйқтап кеттім, түсімде Пайғамбарды (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) көрдім де, ол маған былай деп айтты: «Ей Утба анау бәдәуйге жетіп алда және оны қуант, өйтке Алла оның күнәларын кешірді».
[Дерекнама: Ибн Касир «Тафсируль Қураниль Азым» 4-140, Мактабату Қуртуба]

[7]. Әбу Зайд әс-Саълаби (оған Алланың рақымы болсын) 786-875 һ.ж./1384-1470 м.ж., «Джауахируль Хисан фи Тафсириль Қуран» кітабында, Ниса сүресі 4/64-аяттың тәпсірінде, сәл басқаша жеткізіп былай деп айтады:

انتهى من «حِلْية النوويِّ» ، و «سُنَنِ الصَّالحين» ؛ للباجِيِّ ، وفيه : مُسْتَغْفِراً مِنْ ذُنُوبِي ، مستشفعاً بك إلى ربِّي

Дәйексөздің соңы «Хильятун Нәуәуи» және «Сунанус Салихин» кітабы, (Әбу Уәлид) әл-Баджи (143-144 бет.) онда мына сөздер бар: «… Мен саған өзімнің күнәларымды кешірілуін сұрауға келдім және сенен шапағат сұраймын өзімнің Раббымнан…».

[8]. Сондай-ақ, біздің қарсыластарымыз Жүсіп пайғамбарды “ширк” жасады деп айта алама екен? Тәпсірші ғұлама Әбу Абдуллах әл-Қуртуби (оған Алланың рақымы болсын) 600-671 һ.ж./1204-1274 м.ж., Жүсіп сүресінің, 21-аятының тәпсірінде:

فمرّ على مقبرة آل كنعان فرأى قبر أمّه — وقد كان وكّل به أسود يَحرُسه فغفَل الأسود — فألْقَى يوسف نفسَه على قبر أمه فجعَل يتمرَّغ ويعتنِق القبر ويضطرب ويقول : يا أمّاه ! ارفَعي رأسَكِ تَرَي ولدَك مكبَّلا مقيَّدا مسَلْسَلا مغلولا ; فرّقوا بيني وبين والدي , فاسألي الله أن يجمَع بيننا في مستقرّ رحمته إنه أرحم الراحمين

«Сол уақытта ол «Әлю Қанъан» қорымына жақындаған кезде, өзінің анасының қабірін көреді. Жүсіп пайғамбардың (оған Алланың сәлемі болсын) жанына, бір қара нәсілді адамды күзетуге тастап кетеді. Және ол байқаусыздықтан оны жіберіп алады. Жүсіп өзінің анасының қабіріне жүре сала, оны құшақтап былай деп айтады: Ей анашым, көтерші басыңды, аяқ-қолын кісендеп тастаған ұлыңды көрші. Олар мені әкемнен алыстатты. Аллаға өтініш білдіріп сұрашы, Ол (Алла) Өзінің Мейрімділігінің астында біздерді қоссын, өйткені Ол Рақымдының ең Рақымдысы».

Мақаламызға қатысты хадис кітаптарында, оның шархтарында (түсіндірмесінде), риджәль кітабында және тағы соған ұқсас көрнекті ғұламалардың кітаптарында мынадай риуаяттар жетті.
[1]. Ибну Әби Шайба (оған Алланың рақымы болсын) 159-235 һ.ж./ 776-849 м.ж., өзінің «Әл-Мусаннаф» хадистер жинағында, былай деп айтқан:

حدثنا أبو مُعاويةَ عن الأَعْمَش عن أبي صالحٍ عن مالكِ الدار , قال : وكان خازِنَ عمرَ على الطَّعام , قال : أصابَ الناسَ قَحْطٌ في زَمَن عمرَ , فجاءَ رجلٌ إلى قبْر النبي صلى الله عليه وسلم , فقال : يا رسولَ الله , اِستسقِ لأمتِك فإنهم قد هلَكوا , فأُتيَ الرجلُ في المَنام فقيل له : اِئْتِ عمرَ فأقْرَئْه السلامَ , وأخبِرْه أنكم مَسقِيُّون وقلْ له : عليك الكَيْسَ , عليك الكَيْسَ , فأتى عمرَ فأخبرَه فبكَى عمرُ , ثم قال : يا ربّ لا آلُو إلا ما عجَزتُ عنه

«32665: Әбу Муәуия – Амъаш – Әбу Солих – Мәлик әд-Дар – олар Хазірет Омарда, қазынашы болып қызмет ететін еді азықтық сұрақтарға қатысты:
Омардың дәуірінде адамдар жауынсыздыққа тап болды. Әлдебір адам Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабіріне жақындап, былай деп айтты: «Ей Алланың елшісі, өзіңнің үмметіңе жауын-шашын сұраңыз, өйткені олар апат үстінде». Кейін оған түсінде былай деп айтылды: «Омарға барда оған сәлям жолда және хабар бер оған жауын-шашын беріледі деп, және оған тағы былай деп айт: «Данышпан бол, данышпан бол!» Кейін сол адам Омарға келіп хабарды жеткізеді. Омар жылап жіберіп, кейін былай деді: «Ей менің Раббым! Мен қолымнан келгенін бәрін істеп жатырмын».
[Дерекнама: Ибну Әби Шайба «Әл-Мусаннаф», 17/63-65. Джидда 1427/2006.]

Ибн Хаджар әл-Асқалани (оған Алланың рақымы болсын) өзінің «Фатхуль Бәри» (2/494) кітабында, былай деп айтады:

«Ибну Әби Шайба сенімді иснадпен риуаят етеді … (мына жерде жоғарыда айтылған баяндама келтірілген) … Сайф (бин Омар әт-Тәмими д.ө.ж. 200 һ.ж./ 815 м.ж.) өзінің «Әл-Футух» (Әл-Футух әл-Кабир) кітабында былай деп айтқан, сол түсті көрген адам (яғни, қабір басына келген) Биләл бин әл-Харис болып табылады, ол Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сахабасы».
Сонымен біздер енді көріп тұрмыз, жоғарыда есімі аталған Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сахабасы екенін, ал Ибн Хаджар болса оның “ширк” амалы жайында сөз қозғамады, және ол “мүшірік” болып табылады біздердің қарсыластарымыздың түсінігі бойынша! (Алла сақтасын бұндай ойлардан)

Бұл баяндама басқа да деректерде келген:
Ибн Хаджар әл-Асқалани «Әл Исаба фи Тамйизис Сахаба» кітабында
Ибн Әбдиль Барр «Әл Истиаб фи Маърифатиль Асхаб» кітабында
Әбу Бәкір әл-Байхақи «Далялилюн Нубувва» кітабында
Әбу Йаъля әл-Халили «Әл Иршад фи Манақибиль Ашара» кітабында
Мухиббуддин әт-Табари «Әр Риядун Нарда фи Манақибиль Ашара» кітабында
Әл-Бағауи «Әл Фадаиль» кітабында
Джалялюддин әс-Суюти «Джәмиуль Ахадис» кітабында
Әляуддин Әли әл-Муттақъи «Канзуль Уммаль фи Сунанин Ақуәль уәль Афъәль» кітабында

[2]. Утбияның баяндамасы.
Әлляма Мухиддин ән-Нәуәуи (оған Алланың рақымы болсын) 631-676 һ.ж./ 1233-1277 м.ж., «Әл-Азкар» кітабында, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірін зиярат етуде зікірлерді атап өтіп, былай деп айтқан:

ثم يرجعُ إلى موقِفه الأوّل قُبالة وجهِ رسول اللّه صلى اللّه عليه وسلم فيتوسّلُ به في حقّ نفسه، ويتشفّعُ به إلى ربه سبحانه وتعالى، ويدعو لنفسه ولوالديه وأصحابه وأحبابه ومَن أحسنَ إليه وسائر المسلمين
وعن العُتْبيّ‏ قال‏:‏ كنتُ جالساً عند قبر النبيّ صلى اللّه عليه وسلم فجاء أعرابيٌّ فقال‏:‏ السلام عليك يا رسول اللّه‏!‏ سمعتُ اللّه تعالى يقول‏:‏ ‏{‏وَلَوْ أنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أنْفُسَهُمْ جَاؤُوكَ فاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ واسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً‏}‏ ‏[‏النساء‏:‏64‏]‏ وقد جئتُك مستغفراً من ذنبي، مستشفعاً بك إلى ربي، ثم أنشأ يقول‏:‏
يا خيرَ مَنْ دُفنتْ بالقاع أعظُمُه * فطابَ من طيبهنَّ القَاعُ والأكمُ
نفسي الفداءُ لقبرٍ أنتَ ساكنُهُ * فيه العفافُ وفيه الجودُ والكرَمُ
قال‏:‏ ثم انصرفَ، فحمَلتني عيْنايَ فرأيتُ النبيَّ صلى اللّه عليه وسلم في النوْم فقال لي‏:‏ يا عُتْبيّ، اِلحَق الأعرابيَّ فبشِّرْه بأن اللّهَ تعالى قد غفَر له‏.‏

«… Кейін қатысушы өзінің алдыңғы орнына қайтып, қарама-қарсы Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) тұруы қажет, және ол арқылы тауәссуль ету керек өзіне, және одан Қиямет күні Аллах Субхана уә Тағаланың алдында, шапағат сұрау керек оған. Содан кейін өзіне, ата-анасына, жолдастарына, жақсы көретіндерін, өзіне жақсылық көрсеткен баршасына, және жалпы барша мұсылмандарға да, Аллаға үндеу жасап дұға қылу керек. …
Утби былай деп айтады: Мен Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірінің басында отыр едім, кейін бір бәдәуй келіп, былай деп айтты: Әссәляму Әляйка, иә Расуляллах. Мен Алланың былай деп айтқанын естідім:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Мен саған өзімнің күнәларымды кешірілуін сұрауға келдім және сенен шапағат сұраймын өзімнің Раббымнан, кейін шығармалар айта бастады:
Ей ең үстем болған, сүйектері жазықтықта жерленген
Оның хош иістерінен жазықтық пен таулар толы
Жаным пида болсын өзіңнің қабірінде мекендеген
Ода ізгілік, жомарттық, мейірбандық
Кейін ол қайтып кетіп қалды, және мен ұйқтап кеттім, түсімде Пайғамбарды (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) көрдім де, ол маған былай деп айтты: «Ей Утба анау бәдәуйге жетіп алда және оны қуант, өйтке Алла оның күнәларын кешірді».
[Дерекнама: Мухиддин ән-Нәуәуи «Әл-Азкар» 1/233. Әр-Рияд 1417/1997]
Бұл баяндаманы көптеген ғұламалар өздерінің кітаптарында келтіреді, алайда біздер тек қана әзірше хадисшы ғалымдардың кітаптарына тоқталамыз. Бұл баяндаманы келесі ғұламалар өздерінің кітаптарында риуаят етті:
Ибнуль Джәузи «Мусируль Ғъарамис Сакин илә Әшрафиль Аманкин» кітабында,
Ибн Аскаир «Мудъжаму Шуюх» кітабында,
Мухиббуддин әт-Табари «Ғъаятуль Ихкам фи Ахадисиль Ахкам» кітабында осы баяндаманы сәл өзгеше түрде келтіреді, мына сөздермен қоса: «Ей Утба, анау бәдәуйге жетіп алда және оны қуанышты хабармен қуант, Алла оны кешірді, оған шапағат еткендігім үшін». Бұл риуаят, біздің ұстанымызды қуаттайды, өйткені ол шапағат етті керсінше тауәссуль еткен емес Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) арқылы.

[3]. Бәдәуйдің баяндамасы:
Әбу Бәкір әл-Байхқи (оған Алланың рақымы болсын) 384-458 һ.ж./ 994-1066 м.ж., былай деп айтады «Шуабуль Иман» кітабында, Әбу Харба әл-Хиляли бір бәдәуй жайында:

أخبرنا أبو علي الرُّوذْباري، حدثنا عمرُو بن محمدِ بن عمرُو بن الحسين بن بَقِيّة، إملاءً، حدثنا شُكْرٌ الهَرَوِي، حدثنا يزيدُ الرَّقَّاشِي، عن محمد بن رَوْحِ بن يزيدَ البصْري، حدثني أبو حَرْبٍ الهِلالي، قال: حجَّ أعْرابيٌّ فلمّا جاءَ إلى بابِ مسجد رسول الله صلى الله عليه وسلم أناخَ راحلتَه فعقَلها ثم دخَل المسجد حتى أتَى القبرَ ووقَف بحِذاء وجْه رسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال: بأبي أنت و أمي يا رسولَ الله ! جئتك مُثْقَلًا بالذنوب والخَطايا , أستشفعُ بك على ربك ؛ لأنه قال في محكم كتابه :
{وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً}، وقد جئتك بأبي أنت وأمي مُثْقَلًا بالذنوب والخطايا أستشفع بك على ربك أن يغفِر لي ذنوبي، وأن تُشفَّعَ فيَّ
ثم أقبلَ في عُرْضِ الناس، وهو يقول:
يَا خَيْرَ مَنْ دُفِنَتْ بِالْقَاعِ أَعْظُمُهُ… فَطَابَ مِنْ طِيبِهِنَّ القَاعُ وَالأََكَمُ
نَفْسي الفِدَاءُ لِقَبْرٍ أَنْتَ سَاكِنُهُ… فِيهِ العَفَافُ ، وَفِيهِ الجُودُ وَالكَرَمُ

«Әбуль Әли әр-Рузбари – Амр бин Мухаммад бин Амр бин әл-Хусайн бин Бақъийя – Шукр әл-Харауи – Язид Раққаши – Мухаммад бин Раух бин Язид әл-Басри – Әбу Харб әл-Хиляли:
«Бір бәдәуй қажылық жасады, кейін Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі блсын) мешітінің есік алдына келді, өзінің мініс жануарын байлып қойды да, мешітке кіріп Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі блсын) қаібірінің жанына жақын тұрып былай деді:
«Менің әкем мен анам құрбан болсын сен үшін!
Мен саған келдім күнәға батқан күйде және қателіктеріммен
Сенен шапағат етуіңді сұраймын өзіңнің Раббыңнан
Өйткені Ол (Алла) Өзінің кітабында, ашық (мухкамат) аяттарында былай деп баян етті:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4, 64-аят]
Мен саған келдім – күнәға батып және кемшіліктеріммен, менің әкем мен анам құрбан болсын сен үшін, сенен шапағат етуіңді сұраймын өзіңнің Раббыңнан менің күнәмді кешіру үшін, және шапағатың сенің маған болған қабыл болсын».
Кейін ол адамдарға келіп былай деп айтты:
Ей ең үстем болған сүйектері жазықтықта жерленген
Оның хош иістерінен жазықтық пен таулар толы
Жаным пида болсын өзіңнің қабірінде мекендеген
Ода ізгілік, жомарттық, мейірбандық».
[Деркнама: Әбу Бәкір әл-Байхқи «Шуабуль Иман» 6/60. Мактабатур Рушд 1423/2003]
 Бұл баяндаманы өздерінің кітаптарында мына ғұламалар келтірді:
Ибн Аскаир «Мудъжаму Шуюх» кітабында,
Әляуддин Әли әл-Муттақъи «Канзуль Уммаль фи Сунанин Ақуәль уәль Афъәль»,
Джалялюддин әс-Суюти «Джамиуль Ахадис» кітабында мына сөздермен: «Мен саған келдім, маған кешірім сұрауың үшін …»

[4]. Ибнуль Муқъари жайында баяндама.
Хафиз Шамсуддин әз-Зәхаби (оған Алланың рақымы болсын) 673-748 һ.ж./1274-1348 м.ж., «Сияру Әълямин Нубаля» кітабында, көрнекті мухаддис Исфахан Ибнуль Муқридің өзінен, мынадай баяндама риуаят етеді:

كنتُ أنا والطَّبَراني، وأبو الشيخ بالمدينة، فضاقَ بنا الوقتُ، فواصلْنا ذلك اليومَ، فلمّا كان وقتُ العِشاء حضَرتُ القبرَ، وقلتُ: يا رسولَ الله الجُوع ، فقال لي الطَّبَراني: اجلِسْ، فإما أن يكونَ الرِّزقُ أو الموتُ.
فقمتُ أنا وأبو الشيخ، فحضَر البابَ عَلَويُّ، ففتَحْنا له، فإذا معه غلامان بقُفَّتين فيهما شئٌ كثيرٌ، وقال: شكَوْتمُوني إلى النبي صلى الله عليه وسلم ؟ رأيتُه في النوم، فأمَرَني بحمْل شئٍ إليكم

«Мен (Ибнуль Муқри), әт-Табарани және Әбуш Шейх (Ибну Хаййан әл-Ансари), біздер Мәдина қаласында болатынбыз және біздердің кезімізде тамақтану шектеулі болған, және сол күні біздерде тамақ болмағандықтан висал оразасын ұстайтынбыз (яғни, арасын үзбестен ораза тұту), және кешкі иша намаздың уақыты кіргеннен кейін, мен (Ибнуль Муқри) Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабіріне келдім де, былай дедім: «Ей Алланың елшісі! Аштық!»
Әт-Табарани маған былай деп айтты: «Отыр, не рызық келеді немесе өлім»…
Мен және Әбуш Шейх намазға тұрдық.
Кейін есіктерге бір алавит жақындады (яғни, хазірет Әлидің жақтастары, каррамаллаху уәджхаху), біздер оған есікті аштық, онымен бірге екі жас жігіт болды, ал олардың қолдарында екі үлкен дорбалары бар, оның ішінде көп нәрсе болды.
Алавит айтады: «Сендер ме Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) менен шағымданған?! Мен оны түсімде көрдім, және ол маған бұйырды сендерге бірдеме апарып беруге».
[Дерекнама: Шамсуддин әз-Зәхаби Сияру Әълямин Нубаля» 16/400-401]
Сондай-ақ, бұл баяндаманы әз-Зәхаби басқада кітаптарында риуаят етеді «Тазкиратуль Хуффаз» кітабында. Жәнеде бұны Әлямма Ибнуль Джәузи өзінің «Әл Уәфа би Таърифи Фадаилиль Мустафа» кітабында риуаят етті, ешқандай “ширк” амалысыз жоққа шығармай оны терістемеді яғни көрнекті мухаддис ғұламаны Ибнуль Муқриді.

Ханафи мәзхабы шапағат жайында.
Ханафи мәзхабының ғұламаларының кітаптарында мақаламызға қатысты жеткен риуаяттарды шығарамыз.
[1]. Ханафи мәзхабының ғұламасы Зайнуддин әл-Кирмани (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 597 һ.ж. / 1201 м.ж., бұл жайында былай деп айтқан:

جِئناك للاسْتشفاعِ إلى ربِّكَ , فأنتَ الشافعُ المشفَّعُ , الموعودُ بالشفاعةِ الكبرى , والمقامِ المحمودِ , وقد قال تعلى فيما أنزلَ عليك :
{وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } , وقد جِئناك يا حبيبَ اللهِ ظالمينَ لأنفسِنا , مُستغفرينَ لذُنوبِنا , وأنتَ نبيُّنا , فاشفعْ لنا إلى ربِّنا وربِّك , واسأَلْه أنْ يُمِيتَنا على سنَّتِك , وأنْ يحشُرَنا في زُمْرَتِك ، وأنْ يُوْرِدَنا حَوْضَك ، وأنْ يُسقِيَنا كَأْسَك غيرَ خَزَايا ولا نُدامى .
يا رسولَ الله الشفاعة الشفاعة الشفاعة — يقوله ثَلاثَ مَرَّاتٍ — , فقد سمَّاك اللهُ بالرؤوفِ والرحيمِ فاشفعْ لمن أتاكَ ظالمًا لنفسِه , مُعْترِفًا بذنْبِه , تائبا إلى ربِّه . . .
فإنْ كانَ قد أوْصاك أحدٌ مِن المسلمينَ بتبْليغِ السلامِ إلى النبيِّ — صلى الله عليه وسلم — تقول : السلامُ عليكَ يا رسولَ الله مِن فلانِ بنِ فلانٍ , يستشفِعُ بك إلى ربِّك بالرحمةِ والمغفرةِ فاشفعْ له ولجميعِ المؤمنينَ , فأنتَ الشافعُ المشفَّعُ , الرؤوفُ والرحيمُ

«(Пайғамбардың оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, қабірін зиярат етуші, келесіні айту керек) Саған келдік, Раббыңнан біздер үшін шапағат сұрауыңа. Өйткені сен шапағат етушісің және сенің шапағатың қабыл болушы, және саған «ұлық шапағат» пен «мәртебелі орын» уәде етілген.
Саған түскен Құранда, Алла Тағала былай деп айтады:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4, 64-аят]
Ей Алланың сүйіктісі! Біздер саған келдік өздеріміздің нәпсімізге зұлымдық жасадық, өздеріміздің күнәларымыз үшін жарылқау сұрап. Сен біздің пайғамбарымызсың, біздер үшін шапағат сұрашы Раббымыздан және сенің Рабыңнан. Одан біздер үшін сенің жолыңда жан тапсырумызды сұрашы, және қайта тірілу күнінде сенің тобыңнан (сенімен бірге) болуды сұрашы, біздерді өзіңнің хаузаңа (Пайғамбардың су қоймасы) жеткізуді, және біздерді масқарасыз және өкінусіз сенің ыдысыңнан су ішіуімізді сұраймыз.
Ей Алланың елшісі! Шапағат, шапағат, шапағат! Осыны үш рет айт. Алла Тағала сені Рауф (момын) және Рахим (рақымды) деп атады. Саған келіп өзінің нәпсісіне зұлымдық жасап, әрі өзінің күнәсін мойындап Аллаға тәубе қылғанға, шапағат етуіңізді сұраймын.
Егер қандай да бір мұсылман Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сәлемін (сәләм) жеткізуін өтінсе, онда былай деп айт:
Әссәляму Әлейка ей Алланың елшісі, пәленшенің баласының баласынан. Ол сенен шапағат етуіңді сұрайды Раббыңнан, рақымшылық пен кешірім үшін, шапағат сұраңыз оған және барлық иман келтіргендерге. Расында сен шапағат етушісің, және сенің өтінішің қабыл алынушы, Рауф (момын) және Рахимсің (рақымдысың)».
[Дерекнама: Зайнуддин әл-Кирмани «Әл Масалик филь Манасик» 1073. Бейрут: Даруль Башаириль Исламийя: 1424/2003]

[2]. Ханафилерден Абдуллах бин Махмуд әл-Маусыли (оған Алланың рақымы болсын) 599-683 һ.ж./1203-1284 м.ж., өзінің «Әл Ихтияр ли Талилиль Мухтар» кітабына, қысқаша түсіндірме (шарх) түрде жазған «Әл Мухтар лиль Фатуә» кітабында, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірін зиярат етуші, не айту керектігі жайында былай деп жазған:

وقد قال الله تعالى: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً }, وقد جِئناك ظالمينَ لأنفسِنا، مستغفِرين لذُنوبِنا ، فاشفَعْ لنا إلى ربِّك، واسأَله أنْ يُمِيتَنا على سنَّتِك، وأنْ يحشُرَنا في زُمْرَتِك، وأنْ يُوْرِدَنا حَوْضَك، وأنْ يُسقِيَنا كَأْسَك غيرَ خَزَايا ولا نادمينَ، الشفاعة الشافعة يا رسولَ اللهِ، يقولها ثلاثا, { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ }، ويُبلِّغه سلامَ مَن أوْصاه فيقول : السلامُ عليكَ يا رسولَ الله مِن فلانِ ابنِ فلانٍ ، يستشْفعُ بك إلى ربِّك فاشفَعْ له ولجميعِ المسلمين

«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Біздер саған келдік, өздеріміздің нәпсімізге зұлымдық жасадық, өздеріміздің күнәларымыз үшін жарылқау сұрап. Өзіңнің Раббыңнан шапағат сұрашы. Алладан, біздерді сенің жолыңда жан тапсырумызды сұрашы, және сенің тобыңнан қайта тірілтуімізді сұрашы, біздерді өзіңнің хаузаңа (Пайғамбардың су қоймасы) жеткізіп, масқарасыз және өкінусіз сенің ыдысыңнан су ішіуімізді сұраймыз.
Шапағат, шапағат, шапағат, ей Алланың елшісі! Осыны үш рет айт.
«… Раббымыз! Бізді әрі бізден бұрын иман келтірген туыстарымызды жарылқай көр! …» [Хашр сүресі-59/10-аят]
Және кім сәлем (сәләм) жолдаса, былай деп айтып: Әссәляму Әлейка, пәленшенің баласының баласынан. Ол сенен шапағат етуіңді сұрайды Раббыңнан, оған және барлық иман келтіргендерге».
[Деркнама: Абдуллах бин Махмуд әл-Маусыли «Әл Ихтияр ли Талилиль Мухтар» 1/176. Бейрут: Даруль Кутубиль Ильмийя]

[3]. Ханафи мәзхабының ғұламасы, өзінің заманында Мекке қаласының сот өкілі (қъади) болған, Бахауддин Ибнуз Зия (оған Алланың рақымы болсын) 784-854 һ.ж./1387-1450 м.ж., өзінің «Тариху Макка» кітабында, қасиетті қабірді зиярат еткенге, келесі сөздерді айту қажетті деп санады:

وقد قال الله تعالى: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } . وقد جِئناكَ يا رسولَ اللهِ ظالمينَ لأنفسِنا ، مُستغفِرين لذُنوبِنا ، فاشفَعْ لنا إلى ربِّنا , واسأَلْه أنْ يُمِيتَنا على سنَّتِك ، وأنْ يحشُرَنا في زُمْرَتِك ، يُسقِيَنا بِكَأْسِكَ غيرَ خَزَايا ولا نَدامى ، ويرزُقَنا مُرافَقتَك في الفِرْدَوسِ الأعلى مع الذينَ أنعمَ اللهُ عليهم مِن النبيِّينَ والصِّدِّيقينَ والشُّهَداءِ والصالحينَ وحَسُنَ أولئك رَفيقاً ، يا رسولَ اللهِ الشفاعة الشفاعة

«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Ей Аллахтың елшісі! Біздер саған келдік өздеріміздің нәпсімізге зұлымдық еттік және өздеріміздің күнәларымыз үшін жарылқау тілеп.
Өзіңнің Раббыңнан біздер үшін шапағат сұрашы! Алладан, біздерді сенің жолыңда жан тапсырумызды және сенің тобыңнан қайта тірілтуімізді сұрашы, және масқарасыз әрі өкінусіз сенің ыдысыңнан су ішіуімізді тілейміз. Алла Тағала пайғамбарларға, шыншылдарға, шәхидтерге және тақуаларға рақымшылық етті, Одан сенімен бірге «Фирдаусуль Әъля» деген жерде, бірге болуымызды сұрашы. Олар достар секілді қандай тамаша.
Ей Аллахтың елшісі! Шапағат! Шапағат!».
[Дерекнама: Бахауддин Ибнуз Зийя әл-Макки «Тариху Макка» 344. Бейрут: Даруль Кутубиль Ильмийя 1424/2004]

[4]. Беделді Ханафи мәзхабының ғұламасы Каммалюддин Ибн Хумам әс-Сиуәси (оған Алланың рақымы болсын) 790-861 һ.ж./1388-1457 м.ж., өзінің «Фатқуль Қадир лиль Аджизиль Фақир» кітабында, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірін зиярат етушіге, не істеу керектігі жайында, былай деп айтқан:

ويسألُ اللهَ تعالى حاجتَه متوسِّلا إلى اللِه بِحَضْرة نبيِّه عليه الصلاة والسلام
وأعظمُ المسائل وأهمُّها سؤالُ حُسْنِ الخاتِمةِ والرِّضْوانِ والمغْفِرةِ ، ثم يسألُ النبيَّ صلى الله عليه وسلم الشفاعةَ فيقول: يا رسولَ الله أسألك الشفاعةَ ، يا رسولَ الله أسألك الشفاعةَ وأتوسّلُ بك إلى اللهِ في أنْ أمُوتَ مُسلمًا على مِلّتِك وسنَّتِك

«Зиярат етуші, өзінің қажеттілігін Алла Тағаладан сұрайды, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сілемі болсын) болуы арқылы (яғни, қабірінің қасында). Ең зор сұрақтардың бірі және маңыздысы, бұл ақырғы соңы ізгілікпен аяқталуы, Алланың разылығы және кешірім тілеуі.
Кейін Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) шапағат сұрап және былай деп айтады: Ей Алланың елшісі, мен сенен шапағат сұраймын! Ей Алланың елшісі, мен сенен шапағат сұраймын! Және Алладан сен арқылы мені, сенің дініңде мұсылман болып және жолыңда (сүннетіңде) жан тапсыруымды сұраймын».
[Дерекнама: Каммалюддин Ибн Хумам «Фатқуль Қадир лиль Аджизиль Фақир» 3/169. Бейрут: Даруль Кутубиль Ильмия 1424/2003]

[5]. Ханафи мәзхабының ғұламасы Рахматуллах әс-Синди (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 993 һ.ж./1585 м.ж., өзінің «Любабуль Манасиқ уә Убабуль Масалик» кітабында, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) құрметті қабірін зиярат етуші шапағат сұрайды деп жазған. Ал басқа Ханафилік ғұлама Мулла Әли әл-Қари (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 1014 һ.ж./1606 м.ж., жоғарыда аты аталған кітапқа өзінің шархында (түсіндірмесінде) растайды және бұл сұрақта былай деп түсіндіреді:

قال السِّنْدي: ثم يطلُب الشفاعةَ , فيقول: يا رسولَ اللهِ أسألُك الشفاعةَ ثلاثًا

شرحُ مُلا عليِّ القاري : (ثم يطلُب الشفاعةَ ) أي: في الدنْيا بالتوفيقِ وفي الآخرةِ بغُفرانِ المعْصيةِ
قال السِّنْدي : وحسنٌ أن يقولَ : اللهمَّ إنك قلتَ وأنتَ أصدقُ القائلين
وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } جِئناك ظالمينَ لأنفسِنا, مُستغفرينَ مِن ذُنوبِنا فاشفَعْ لنا }
شرحُ مُلا عليِّ القاري : (وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ ) أي : بالشفاعةِ لردِّهم إلى الطاعةِ
ظالمينَ لأنفسِنا, مُستغفرينَ مِن ذُنوبِنا ) أي : ومُستشفعينَ بك إلى ربِّنا )
فاشفَعْ لنا ) أي: إلى ربِّك)


«Әс-Синди (оған Алланың рақымы болсын): “… кейін (қабірді зиярат етуші) шапағат сұрайды және былай деп айтады: Ей Алланың елшісі, сенен шапағат сұраймын, және бұны үш рет қайталайды”.
Шарх (түсіндірме) Мулла Әли әл-Қари (оған Алланың рақымы болсын): “… “… кейін шапағат сұрайды” – яғни, осы өмірде тауфиқ/аман-есендігі үшін, ал ақиретте (о дүниеде) күнәларын кешіруі үшін”.
Әс-Синди (оған Алланың рақымы болсын): “… егер былай деп айтса жақсы болар еді (қабірді зиярат етуші): Ей Аллахым! Сен айттың және Сен айтушылардан шыншылсың:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Біздер саған (яғни пайғамбарға оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) келдік, өздерімізідң нәпсімізге зұлымдық жасадық, күнәларымыз үшін жарылқау тілеп. Біздер үшін шапағат сұрашы!”
Шарх (түсіндірме) Мулла Әли әл-Қари (оған Алланың рақымы болсын)“… әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе…” – яғни, егер шапағат сұраса, олар бойсұынушылыққа қарай қайтса.
“… өздерімізідң нәпсімізге зұлымдық жасадық, күнәларымыз үшін жарылқау тілеп…” – яғни, саған сұраушы болып келдік, Раббыңнан біздер үшін шапағат сұрауға.
“…Біздер үшін шапағат сұрашы!…” – яғни, өзіңнің Раббыңнан».
[Дерекнама: Мулла Әли әл-Қари «Әл Маслакуль Мутақъассит фи Мансақиль Мутаууәсит әля Любабиль Манасиқ» 289-291. Мысыр: Әл Матбаатуль Кубра 1288.]

[6]. Мысыр еліндегі Ханафи мәзхабының ғұламасы Әбуль Ихляс әш-Шурунбуляли (оған Алланың рақымы болсын) 994-1069 һ.ж./1585-1659 м.ж., өзінің «Нуруль Изах уә Наджатуль Әруәх» кітабының шахында, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірін зиярат етуші, айтатын сөздерінің түсіндірмесінде, былай деп айтқан:

وقد قال الله تعالى: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً }, وقد جِئناك ظالمين لأنفسنا, مستغفرين لذنوبنا, فاشفَعْ لنا إلى ربك, واسأله أن يُمِيتَنا على سنّتِك, وأن يَحشُرَنا في زُمْرتِك, وأن يُوْرِدَنا حَوْضَك, وأن يُسقِيَنا بكأسِك غيرَ خَزَايَا ولا نَدامى, الشفاعة الشفاعة الشفاعة يا رسولَ الله — يقولها ثلاثا — { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْأِيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلّاً لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَؤُوفٌ رَحِيمٌ }, وتُبلِّغه سلامَ من أوْصاك به فتقول : السلام عليك يا رسولَ الله مِن فلانِ بنِ فلانٍ, يتشفَّع بك إلى ربك فاشفَعْ له وللمسلمين

Алла Тағала айтады:
Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Біздер саған келдік өздеріміздің нәпсімізге зұлымдық еттік және өздеріміздің күнәларымыз үшін жарылқау тілеп. Өзіңнің Раббыңнан біздер үшін шапағат сұрашы және біздерді сенің жолыңда жан тапсырумызды және сенің тобыңнан қайта тірілуімізді сұрашы, және масқарасыз әрі өкінусіз сенің ыдысыңнан су ішіуімізді тілейміз. Шапағат, шапағат ей Алланың елшісі! Осыны үш рет айт.
Сондай олардан кейін келгендерге де Олар: “Раббымыз! Бізді әрі бізден бұрын иман келтірген туыстарымызды жарылқай көр! Әрі сондай иман келтіргендер үшін жүрегімізде бір кірбеңдік қылма. Раббымыз шүбәсіз Сен тым жұмсақ, ерекше мейірімдісің.” [Хашр сүресі-59/10-аят]
Кейін кім сәлем (сәләм) жолдаған болса, былай деп айтасың: Ей Алланың елшісі, саған сәлем (сәләм) пәленшенің баласының баласынан. Ол сенен шапағат етуіңді сұрайды Раббыңнан, оған және барлық иман келтіргендерге».
[Дерекнама: Әбуль Ихляс әш-Шурунбуляли «Марақъиль Фалах би Имдатиль Фаттах» 1/177. Бейрут: Даруль Кутубиль Ильмия 1424/2003]

[7]. Мысырлық Ханафи ғұламалардан Ахмад әт-Тахтауи (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 1231 һ./1816 м., имам Шурунбулялидің «Марақъиль Фалях» кітабына хашият жазған, автордың мына сөздеріне: «Шапағат, шапағат, шапағат! Ей біздің мырзамыз! Ей Алланың елшісі!» түсіндірме айтады:

قولُه : «الشفاعة » أيْ نطلُبُ مِنكَ الشفاعةَ

«Автордың сөздерінің мағынасы: «Шапағат (Ей Алланың елшісі)» біздер сенен шапағат сұраймыз».
[Дерекнама: Ахмад әт-Тахтауи «Хашиятут Тахтәуи әля Марақъиль Фалях» 748. Бейрут: Даруль Кутубиль Ильмия 1430/2009]

[8]. Тағы басқа Ханафи мәзхабының ғұламасы Шейхи Зада Абудр Рахман бин Мухаммад бин Сулейман (оған Алланың рақымы болсын), д.ө.ж. 1078 һ./1667 м., өзінің шархында «Мультақъәль Абхур» кітапқа жазған, біздің тақырыбымызға қатысты:

ثم يسألُ اللهَ تعالى حاجتَه ، وأعظمُ الحاجاتِ سؤالُ حُسْنِ الخاتِمة وطلبُ المغفرةِ, ويقول: السلام عليك يا رسولَ الله, أسألكَ الشفاعةَ الكبرى, وأتوسَّل بك إلى اللهِ تعالى في أن أمُوتَ مُسلمًا على ملَّتِك وسنَّتِك وأن أُحشِرَ في زمرةِ عبادِ اللهِ الصالحينَ

«Кейін Алла Тағаладан өзінің қажеттілігін сұрау. Ең зор қажеттілік бұл ақырғы соңы ізгілікпен аяқталуы және кешірім сұрауы.
Және былай деп айтады: Әссәляму Әляйка ей Алланың елшісі. Сенен «ең зор шапағат» сұраймын (хадистерде айтылғандай), және сен арқылы Алла Тағаладан сұрайтыным, мен сенің дініңде мұсылман болған күйде және жолыңда жан тапсыруымды сұраймын, және мен қайта тірілу күнінде Алланың шыншыл болған құлдарының тобынан болуымды сұраймын».
[Дерекнама: Шейхи Зада Абдур Рахман «Маджмуль Анхур фи Шархи Мультақъәль Абхур» 1/464. Бейрут: Даруль Кутубиль Ильмия 1419/1998]

[9]. Үндістанда 12-ғасырда хиджра бойынша, шейх Низамуддин әл-Балхидің бастамасымен, Ханафи мәзхабының фиқһтан 23 адамнан тұратын ғұламалар құрастырған, мақаламызға қатысты «Әл Фатауәль Хиндийя» кітабында былай деп айтылған:

ويُبلِّغه فيقول : السلام عليك يا رسولَ الله مِن فلانِ بنِ فلانٍ, يستشفع بك إلى ربك, فاشفَعْ له ولجميعِ المسلمين
ثم يقِفُ عند رأسِه صلى الله عليه وسلم كالأوَّل ويقول : اللهمَّ إنك قلتَ وقولُك الحقُّ: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ }, وقد جِئناك سامعينَ قوْلَك طائعينَ أمركَ مستشفعين بنبيِّك

«Сәләм жеткізе отырып, ол айтады: Ей Алланың елшісі, саған сәлем (сәләм) пәленшенің баласының баласынан. Ол сенен шапағат етуіңді сұрайды Раббыңнан, оған және барлық иман келтіргендерге…
Кейін пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) (қабірінің) бас жағына тұрып, былай деп айтады: Ей Аллахым! Сен айттың және Сенің сөзің ақиқат: «Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе…» [Ниса сүресі 4, 64-аят]
Біздер Өзіңе келдік, Сенің сөздеріңді естіп, Сенің бұйрықтарыңа бойұсынып және Сенің пайғамбарыңнан шапағат сұрап».


Мәлики мәзхабы шапағат жайында.
Мәлики мәзхабындағы ғұламалардың кітаптарында мақаламызға қатысты тақырыптарды шығарамыз
Имам Мәліктің пікірін жоғарыда келтірген болатынбыз. Ал енді бұл мәзхабтағы басқа имамдар бұл жайында не айтты соны көрейік.
[1]. Мәлики мәзхабының усуль ғұламасы Шихабуддин әл-Қъарафи (оған Алланың рақымы болсын), д.ө.ж. 684 һ./1285 м., Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірін айта отырып, Утба туралы баяндаманы рұқсат етті:

وحكَى العُتْبي أنه كان جالسًا عندَ قبْرِه — عليه السلام — فجاءَ أعرابيٌّ فقال : السلامُ عليكَ يا رسولَ الله , سمِعتُ اللهَ يقول : { وَلَوْ أَنَّهُمْ إذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا } وقد جِئتُك مُستغفِرًا مِن ذَنْبي , مُستشْفِعًا بك إلى ربِّي ثم أنشأ يقول
يَا خَيْرَ مَنْ دُفِنَتْ بِالْقَاعِ أَعْظُمُهُ
فَطَابَ مِنْ طِيبِهِنَّ الْقَاعُ وَالْأَكَمُ
نَفْسِي الْفِدَاءُ لِقَبْرٍ أَنْتَ سَاكِنُهُ
فِيهِ الْعَفَافُ وَفِيهِ الْجُودُ وَالْكَرَمُ
ثم انصرَف الأعرابيُّ فحمَلتْني عيْنيَّ فرأيْتُ النبيَّ في النوْمِ , فقال لي : يا عتبيُّ اِلحَق الأعرابيَّ فبشِّرْه أنَّ اللهَ قد غفَر له

«Утбидің баяндамасы, бір күні ол Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірінің басында отырған кезде, бір бәдәуи келіп былай деп айтты:
Әссәляму Әлеяйк, йя расуляллах. Мен Алланың былай деп айтқанын естідім:
«Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Мен саған өзімнің күнәларымды кешірілуін сұрауға келдім және сенен шапағат сұраймын өзімнің Раббымнан, кейін шығармалар айта бастады:
Ей ең үстем болған, сүйектері жазықтықта жерленген
Оның хош иістерінен жазықтық пен таулар толы
Жаным пида болсын өзіңнің қабірінде мекендеген
Ода ізгілік, жомарттық, мейірбандық
Кейін ол қайтып кетіп қалды, және мен ұйықтап кеттім, түсімде пайғамбарды (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) көрдім де, ол маған былай деп айтты: «Ей Утба анау бәдәуге жетіп алда және оны қуант, өйтке Алла оның күнәларын кешірді».
[Дерекнама: Шихабуддин әл-Қъарафи «Әз-Захира» 3/375-376. Бейрут: Даруль Ғъарбиль Ислями 1994]

[2]. Мәлики мәзхабының ғұламасы Ибнуль Джузайй әл-Ғъирнати (оған Алланың рақымы болсын) 693-741 һ.ж./1294-1340 м.ж., «Әл Қъәуәнинуль Фиқхийя» кітабында:

ينبَغي لمَن حجَّ أنْ يقصِدَ المدينةَ فيدخُلَ مسجدَ النبيِّ — صلى الله عليه وسلم — فيصلِّيَ فيه ويسلِّمَ على النبيِّ — صلى الله عليه وسلم — وعلى ضَجيعَيْهِ أبي بكرٍ وعمرَ — رضي الله عنهما — ويتشفَّعَ به إلى اللهِ ويصلِّيَ بينَ القبرِ والمنبَرِ ويُوَدِّعَ النبيَّ — صلى الله عليه وسلم — إذَا خرَج مِن المدينةِ

«Кім қажылық еткен болса, Мәдина қаласына қарай бағыт алып, және Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) мешітіне кіруі керек. Әрі қарай, онда намаз оқып Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) және қасында жерленген Әбу Бәкір мен Омарға (оларға Алла рақы болсын) сәлям беруі керек, және Алланың алдында одан (яғни пайғамбардан) шапағат сұрау керек. Кейін мінбар мен қабір арасында намаз оқып, және Мәдина қаласынан шығарда Пайғамбармен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қоштасуы керек».
[Деркнама: Ибнуль Джузай «Әл Қъәуәнинуль Фиқхийя» 116. Каир: Даруль Хадис 1426/2005]

[3]. Әл Мурабит бин Махфуз әш-Шинқъити (оған Алланың рақымы болсын), Ибнуль Джузайяның келтірген кітабына, өлеңмен жазылған (назм) түрде, «ташаффу» сөзінің мағынасын құптайды:

وينبغي لمَن بحجِّ أُكْرِمَا قصْدُ المدينةِ وأنْ يسلِّمَا

على الشَّفيعِ وضَجِيعَيْهِ وأنْ يُصلِّي قبلَ ذا عُلِنْ
وكذا الصلاةُ بين قبْرِه وبين مِنْبَرِه
واستشْفِعَنْ ووَدِّعَنْ


«Кім қажылық етуге құрметке ие болса, Мәдинаға келеді;
Шапағатшыға және қасында жатқан екеуіне сәлям берсін;
Оған дейін намаз оқысын (пайғамбар мешітінде);
Сондай-ақ, қабір мен мінбар арасында да намаз оқысын;
Және одан (Алла елшісінен) шапағат сұрасын да қоштассын».
[Дерекнама: Әл Мурабит әш-Шинқъити «Әт Тухфатуль Мардийя ли Назмиль Қъәуәниниль Фиқһийя» 144. Мәдина: Даруз Заман 1424]

[4]. Мәлики мәзхабының көрнекті фақиһы Әбу Абдиллях Ибн әл-Хадж әл-Абдари (оған Алланың рақымы болсын), д.ө.ж. 737 һ.ж./1336 м.ж., басқа бір Мәлики мәзхабының ғұламасыны Ибнун Нұғман әл-Мағрибидің (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 683 һ.ж./1284 м.ж., сөздерін риуаят етеді:

وقد ذكَر الشيخُ الإمام أبو عبدِ اللهِ بن النعمانِ رحِمه الله في كتابه المسمَّى بسَفِينة النَّجاءِ لأهلِ الالْتجاءِ في كَراماتِ الشيخِ أبي النجاءِ في أثناءِ كلامِه على ذلك ما هذا لفْظُه : تحقَّق لذَوي البصائرِ ، والاعتبارِ أن زيارةَ قبورِ الصالحينَ محبُوبةٌ لأجلِ التبرُّكِ مع الاعتبارِ ، فإنَّ بركةَ الصالحينَ جاريةٌ بعدَ مماتِهم كما كانتْ في حياتِهم , والدعاءُ عند قبورِ الصالحينَ ، والتشفُّعُ بهم معمولٌ به عند علمائِنا المحقِّقينَ مِن أئمةِ الدينِ

«Шейх, имам Әбу Абдиллях бин ән-Нұғман (оған Алланың рақымы болсын), өзінің «Сафинатун Наджа ли Ахлиль Ильтиджа фи Караматиш шейх Абин Наджа» кітабында риуаят етеді, әңгіме үстінде ол айтады:
“Әлдекім біреулер ой жүгіртіп және түсінгендер, анық көз жеткізді, яғни тақуалардың қабірін зиярат ету мақұлданған, одан берекетін әрі сабақ алу үшін. Өйткені тақуа адамдардың берекеті (баракат) олардың өлімінен кейінде болады, сондай-ақ, олардың тірі кезінде болғанындай. Ал тақуалардың қабірінің қасында дұға қылу және олардан шапағат етуге өтініш сұрау, бұны біздердің ғұламаларымыз мухаққиқтер дін имамдары қолданды…”».
[Дерекнама: Ибн әл-Хадж әл-Абдари «Әл-Мадхаль» 1/255. Дарут Турас]

Бұл кітаптың басқа жерінде, Ибн әл-Хадж былай дейді:

فالتوسُّل به عليه الصلاة والسلام هو مَحلُّ حَطِّ أحمالِ الأوْزارِ وأثقالِ الذنُوبِ والخطايا ؛ لأنَّ بركةَ شفاعته عليه الصلاة والسلام وعِظَمُها عند ربِّه لا يتعاظَمُها ذنبٌ ، إذْ أنها أعْظمُ مِن الجميع , فلْيستبشِرْ مَن زارَه ويلجَأْ إلى الله تعالى بشفاعة نبيِّه عليه الصلاة والسلام ومَن لم يزره , اللهم لا تحرِمْنا مِن شفاعته بحرْمتِه عندك آمين يا ربَّ العالمين

ومَن اعتقَد خلافَ هذا فهو المحروم , ألم يسمَعْ قولَ الله عز وجل : { وَلَوْ أَنَّهُمْ إذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوك فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا } فمَن جاءَه ووقَف ببابِه وتوسَّل به وجَد الله توّابًا رحيمًا ؛ لأنَّ اللهَ عز وجل منزَّهٌ عن خُلْفِ المِيعاد ، وقد وعَد سبحانه وتعالى بالتوبة لمَن جاءَه ووقَف ببابِه وسأَلَه واستغفر ربَّه ، فهذا لا يشكُّ فيه , ولا يرْتابُ إلا جاحدٌ للدينِ معاندٌ للهِ ولرسولِه صلى الله عليه وسلم , نعوذ بالله مِن الحِرْمان

«Ал ол арқылы (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) тәуассуль ету, бұл ауры күнәларды және айып-кінә мен адасушылықты жуып шаю. Өйткені оның (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) берекеті және шапағатының көлемі, барлық күнәлардан да Алланың алдында жоғары болып табылады. Егер кім оны зиярат етсе (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) ол қуанышқа бөленсін, және ол Алла Тағалаға өтініш білдірсін пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) шапағаты арқылы. Ал егер кім оны зиярат етпеген болса, онда ол былай деп айтсын: Ей Аллахым, Өзіңнің алдыңда біздерді оның шапағатынан құр қалдырма, әмин уа Әлемдердің Раббысы.
Егер кімде бұларға қарсы сенімде болса, онда ол – бақытсыз. Ол Алланың азза уә джалляның сөзін естімеп пе еді?: – «Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят]
Кімде-кім оған келіп және оның есігінің алдында тұрып тәуассуль етсе, ол Алланы Кешірімді және Рақымды етіп табады. Өйткені Аллах азза уә джалля, Өзінің уәдесін бұзудан аса пәк. Ал Аллах Субханаху уә Тағала, уәде етті, егер кімде-кім оның есігінің алдына келіп тұрып және Алладан кешірім сұраса, ол кешіріледі.
Және бұған ешбір адам баласы күмәнданбайды, тек қана – дінді жоққа шығарушылардан басқасынан және қасарысқандар Алла және Оның елшісіне (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын). Бұндай бақытсыздықтан Алладан пана сұраймын».
[Дерекнама: Ибн әл-Хадж әл-Абдари «Әл-Мадхаль» 1/255. Дарут Турас]

Тағы бұл кітаптың басқа жерінде, Ибн әл-Хадж былай дейді:

ثم يتوسّل إلى الله تعالى بهم في قضاءِ مآرِبه ومغفرةِ ذنوبه ويَستغِيث بهم ويطلُب حوائجَه منهم , ويجزِم بالإجابة ببركتِهم ويقوِّي حسْنَ ظنِّه في ذلك , فإنهم بابُ الله المفتوحُ ، وجرَتْ سنتُه سبحانه وتعالى في قضاء الحوائجِ على أيديهم وبسببِهم

ومَن عجَز عن الوصول إليهم فليُرْسِل بالسلامِ عليهم وذكْرِ ما يحتاج إليه مِن حوائجه ومغفرةِ ذنوبه وسترِ عُيوبه إلى غير ذلك ، فإنهم السادةُ الكِرامُ ، والكِرامُ لا يرُدُّون مَن سألهم ولا مَن توسّل بهم ، ولا مَن قصَدهم ولا مَن لجَأ إليهم

«Әрі қарай оған олар арқылы Алла Тағаладан сұрау керек өзінің қажеттіліктерін және күнәларының кешірілуін, сондай-ақ, олардың өздерінен көмек сұрап және өзінің қажеттіліктерін де. Сондай-ақ, адам баласы сенімді болу керек, яғни оған көмек көрсетілуі, олардың баракаты арқылы болып жатқанына. Ол күмән келтірмеу керек, өйткені олар (көмек көрсетуде) Алла Тағаланың ашық қақпалары болып табылады. Және сүннет|дәстүр болып табылады, Алла Субхана уә Тағала осындай қажеттіліктер арқылы және солар арқылы жауап береді . Ал кімде-кім оларды зиярат етуге шамасы келмесе, оларға сәлям жолдасын өзінің қажеттілігін атап және өзінің күнәлары мен кемшіліктеріне өтініш білдірсін кешірілуіне. Өйткені олар – игілікті адамдар, ал игі адамдар кері қайтармайды олардан сұраса, және солар арқылы сұрағандарды, және соларға қарай бағыт алғандарды, және соларға жүгінгендерді».
[Дерекнама: Ибн әл-Хадж әл-Абдари «Әл-Мадхаль» 1/258. Дарут Турас]

Ибн әл-Хадж (оған Алланың рақымы болсын), өзінің кітабында көп жерде жоғарыда келтірген лебіз сөздерді келтіреді. Екі жағдайға мән бергіміз келеді:
1. Ибн әл-Хадждың (оған Алланың рақымы болсын) «Әл Мадхаль» кітабына келетін болсақ, бұл Бидғаттар энциклопедия кітабының жинақтамасы болып табылады, әт-Тартушидің «Әл Хауәдис уәль Бидъа» кітабы секілді.
Ибн әл-Хадж (оған Алланың рақымы болсын) бұл кітапта адамдардың ғұрыптары мен амалдарына қарай әр-түрлі бидғаттарды жинақтап және әр-түрлі аттарымен тарауларға үлестіріп жазады. Мысалыға мынадай тараулар бар: «Намаздағы бидғат», «Қажылықтағы бидғат» және «Жаназадағы бидғат» т.с.с. Бұл мағынадағы атаулар адамға пайдалы деседе болады, егер кімде-кім бидғаттар жайында білгісі келсе, және одан қорғанғысы келсе.
2. Бұл кітаптың авторына келетін болсақ, ол жайында алляма Ибн Хаджар әл-Асқалани (оған Алланың рақымы болсын) былай деп айтқан:

محمد بن محمد بن محمد ابن الحاجِّ , أبو عبدِ اللهِ , العَبْدرِي , الفاسي , نزيلُ مصرَ , سمِع ببلادِه ثم قدِم الديارَ المصرية , وحجَّ وسمِع الموطأَ مِن الحافظِ تقيِّ الدينِ عبيدٍ الإسْعِرْدِي وحدَّث به , ولزِم الشيخَ أبا محمدِ بنِ أبي جمرة , فعادتْ عليه بركاتُه , وصار ملحوظاً بالمشيخةِ والجلالةِ بمصرَ
وجمَع كاتباً سمّاه المدْخلَ , كثيرُ الفوائد , كشَف فيه عن معايِبَ وبدعٍ يفعَلها الناس ويتساهلون فيها , وأكثرُها ممَّا يُنكَر وبعضها ممَّا يحتمِل , وماتَ في جمادى الأولى سنة 737 وقد بلَغ الثمانينَ أو جاوزَها , وأضرَّ في آخرِ عمْرِه وأُقعِدَ
ولشيْخنا شمسِ الدين محمدِ بن عليِّ بن ضِرْغام ابن سُكْر منه إجازةٌ

«627 – Мухаммад бин Мухаммад бин Мухаммад Ибн әл-Хадж, Әбу Абдилльях, әл-Абдари, әл-Фаси. Мысыр елінде өмір сүрді. Ол өз қаласында және Мысыр елінің басқа қалалрын аралап білім алды және қажылық жасады. «Әл Муватта» кітабын оқып білді, хафиз Тақъюддин Убайда әл-Исирдиден, сол кітаптан хадистер айтты, шейх Әбу Мухаммад бин Әби Джамрадан білім алды, одан баракатын алып және өз елінде Мысырда құрметті ғұламалардан болды. Ол «Әл Мадхаль» деген кітапты жазды, онда көптеген пайдалы еңбектер бар. Онда ол бидғаттар жайында айтады, адамдардың кіргізген, олардың негіздеріне мән беріп қарамастан. Бұл кітаптың ішіндегі көптеген іс-амалдар жазғырылған бидғаттар, ал солардың ішіндегі басқалары жазғырылмаған. Ол 80-жасқа дейін өмір сүрді, джумадуль уля айында, 737-жылы дүниеден өтті. Өмірінің соңына қарай көзінің көруінен айрылып, жүре алмады. Және біздің шейхта Шамсуддин Мухаммад бин Әли бин Дирғъам Ибн Шукрде (немесе Шукр әл-Ханафи) иджаза бар одан (яғни Ибнуль Хадждан)».
[Дерекнама: Ибн Хаджар «Әд Дураруль Камина фи Аъяниль Миатис Самина» 4/237. Бейрут: Даруль Джил 1414/1993]
Өздеріңіз көргендей жоғарыда біздер келтірген кітаппен Ибн Хаджар Асқалани (оған Алланың рақымы болсын) мақұлдап және оның ішінде пайдалы дәйексөздермен келсіп тұр, және оның ішінде көптеген келтірілгендер бидғат болып табылады, ал кейбіреулері бидғат емес деп айтуда. Сондай-ақ, Ибн Хаджар нақтылап айтуда бұл кітаппен таныс екендігін, және бұл кітапты жеңіл-желпі қарамаған, керсінше кітаптың ішіндегісіне егжей-тегжейіне жете қарағандығын білдіріп тұр, ал (уахабилер) «ширкті әшкерлеушілер» керсінше сөз айтуда! Алайда Ибн Хаджар, Ибн әл-Хаджды ширк амалына рұқсат етті деп айыптамаған, керсінше оны дәріптеп мақтаған, және оның Ибн Хаджардың ұстаздарының бірі шейх Ибн Сукр әл-Ханафи одан (Ибн әл-Хадждан) иджаза алған.

[5]. Мәлики мәзхабының үлкен ақиһтерінің бірі Бурхануддин Ибн Фурхан (оған Алланың рақымы болсын), д.ө.ж. 799 һ./1397 м., өзінің «Иршадус Салик иля Афалиль Манасик» кітабында, пайғамбарды (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) зиярат ету жайында, мынадай сөздер айтып өткен:

وقال عزّ مِن قائلٍ وقولُه حقٌ : { وَلَوْ أَنَّهُمْ إذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوك فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا } , وإني يا رسولَ الله قد ظلَمتُ نفْسي , وجِئتُ مستغفرًا مِن ذنْبي مُستشفعًا بكَ إلى ربِّي , راجِيًا منه المغفِرةَ بشفاعَتكَ

««Пайғамбар атаулыны Алланың нұсқауымен бой ұсынылуы үшін ғана жібердік. Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе, әрине олар Алланы; тәубені өте қабылдаушы, ерекше мейрімді түрде табар еді». [Ниса сүресі 4/64-аят], және расыменде де мен, ей Алланың елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) өзімнің нәпсіме зұлымдық жасадым және саған келдім, өзімнің күнәләрім үшін кешірім сұрап, және сенен Раббымның алдында мен үшін шапағат етуіңді сұрауға келдім, Одан (Алладан) үміт еттім, мені өзіңнің шапғатың арқылы кешіретініне».
[Деркнама: Ибн Фархун «Иршадус Салик» 566-567. Байтуль Хикма баспасы 1989]
Ескерту: Алляма Ибн Фархун дәл осы кітаптың 569-бетінде, Шафиғи мәзхабының фақиһы Изуддин бин Джамаъаның рұқсат сөздерін келтіреді, яғни шапағат сұраудың қажеттілігін. Бұл сөздерді Мәлики мәзхабының ғұламасы Яһия әр-Руяниден оқуға болады төменде келтірілген.

[6]. Тағы бір Мәлики мәзхабның фақиһы Яһия әл-Хаттаб әр-Руяни (оған Алланың рақымы болсын) 902-995 һ.ж./1496-1587 м.ж., өзінің «Иршадус Саликиль Мухтадж иля Афалиль Мутамир уәль Хадж» қажылық кітабында, Ибн Джамаъаның рұқсат еткен сөздер риуаят етеді:

قال ابنُ جماعةَ الشافعيُّ في منسَكه الكبيرِ : ثم يرجِع إلى موقِفه الأوّلِ قُبالةَ الوجهِ الشريفِ , فيحمَد اللهَ , ويُمجِده , ويصلِّي على النبيِّ — صلّى الله عليه وسلّم — , يتوسَّل إلى اللهِ به في حوائجِه , ويتشفَّع به إلى ربِّه سبحانه وتعالى

«Ибн Джамаъа әш-Шафиғи «Мансакухуль Кабир (тағы бір басқа атауы – “Хидаятус Салик, 1511”» кітабында былай деп айтқан: «Кейін бастапқы бұрыңғы орнына қайтып келіп, қадірлінің қасына тұрып, Аллаға мақтау-мадақтар және Пайғамбарына салауат айтып (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын), ол арқылы Алла Тағаладан өзінің қажеттіліктерін сұрап, және Раббысының Субхана уә Тағаланың алдында ол үшін шапағат етуін өтінуін сұрау керек».
[Дерекнама: Яһия әл-Хаттаб әр-Руяни «Иршадус Салик» 346. Муассасатур Раян: 1431/2010]

[7]. Мәлики мәзхабының фақиһы Әбдуль Уәхид Ибн Ашир (оған Алланың рақымы болсын) 990-1040 һ.ж./1582-1631 м.ж., белгілі шығарма «Әл Муршидуль Муин аляд Дарури мин Улюмид Дин» кітабында, пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қабірін зиярат ету жайында, былай деп айтқан:

وَاعْلَـمْ بِأَنَّ ذَا الْمَقَامَ يُسْتَحَبْ … فِيهِ الدُّعَا فَلاَ تَمَـلَّ مِـنْ طَلَبْ

وَسَـلْ شَفَاعَةً وَخَتْمـاً حَسَنـَا … وَعَجِّـلِ الأَوْبَةَ إِذْ نِلْـتَ الْمُنَـى

«Және біліп қой, бұл жерде дұға ету дұрысырақ болады
Сондықтан бұған жалығып шаршама [дұға қылуда]
Сен шапағатты және қайырлы өлімді тіле
Және тездетіп қайт, өйткені сен мақсатыңа жеттің».
[Дерекнама: Әбдуль Уәхид Ибн Ашир «Әл Муршидуль Муин» 25]

[8]. «Әл Муршидуль Муин» кітабына шарх жазған мәлики мәзхабының ғұламасы Әбу Абдуллах әл-Фаси (оған Алланың рақымы болсын) 999-1072 һ.ж./1590-1662 м.ж., ол Маййара есімімен танымал болған, және бұл кітапқа екі шарх жазылған, біріншісі «Әд Дуррус Самин» кітабы «Маййаратуль Кабир» атымен белгілі болған. Және екіншісі «Мухтасаруд Дуррис Самин» кітабы «Маййаратус Сағъир» атымен танымал болған.
Шарх (яғни түсіндірме) қысқаша мухтасар болып табылады, автордың сөзін Маййара әл-Фаси былай деп айтып түсіндіреді:

قال :» تُجَبْ لكلِّ مطلَبٍ » ليرتّبَ عليه الحَضَّ على كثرةِ الدعاءِ وعدمِ المَلَل مِن طلبِ خيْريِ الدنيا والآخيرةِ وطلبِ الشفاعة والختْمِ بالحسْنى , وهو الموْتُ على الشهادة

«Автор (жоғарыда келтірген шығарманың алдыңғы сөздері: Мұстафаны зиярат ет әдеппен және шынайы ниетпен,) мына сөздерімен – “барлық өтініштерге жауап беру үшін” – көп дұға етуде (яғни Пайғамбардың қабірінің қасында) жалықтыруға себеп болмау керек, және осы дүние мен ақыретте жақсылыққа жету, бұл шапағатқа ие болу және өлімнің қайрлы нәтижесі болуы.
Ал қайрлы нәтиже, бұл шәхадат сөздерімен жан тапсырып өмірден өту».
[Дерекнама: Әбу Абдуллах әл-Фаси «Мухтасаруд Дуррис Самин» 75. Мысыр: Дару Ихйаиль Кутубиль Арабийя]

[9]. «Әл Муршидуль Муин» кітабына, тағы бір басқа шарх (түсіндірме) жазылған, өзінің заманында ғұлама болған Ахмад бин Башир әш-Шинқити (оған Алланың рақымы болсын) д.ө.ж. 1276 һ./1859 м., «Муфидуль Ибад» атты шарх (түсіндірме) кітабында, автордың «шапағат сұра» деген сөзін талқылап, бірінші имам Мәліктің (оған Алланың рақымы болсын) баяндамасын жазады, яғни Халифқа шапғат сұра деген сөздерін келтіреді, екіншіден имам Қуртуби мен Ибн Касирден (оларға Алланың рақымы болсын), Утби жайында белгілі болған баяндаманы риуаят етеді, Мәлики мәзхабының фақиһы Юсуф әд-Даджауидің сөздерін келтіре отырып, былай деп айтқан:

وقد سُئل الشيخُ يوسفُ الدَّجَوِي عن طلبِ المعونةِ مِن نبيٍّ أو وليٍّ على أنهما سببانِ عاديانِ كسائر الأسبابِ العاديةِ المخلوقةِ للهِ عزّ وجلّ ؟
أما الشرْكُ فهو أن تطلُبَ مِن غير اللهِ على أنه إلهٌ مع اللهِ يُعطي ويمنَع بغير إذنِه, ولا يُتصوَّر ذلك أنْ يكونَ مِن أحدِ المؤمنينَ , ولا بأسَ على أحدٍ طلَب عن أحدٍ على أنه يفعَل شيئا إلا بإذن الله , ولا يَتصرَّف إلا بقدرته وإذنه وإرادته , لا حوْلَ ولا قوةَ إلا بالله
فأي مانعٍ مِن طلبِ شيءٍ أعْطاه اللهُ لهم , وإنما الممنوعُ هو طلَبُ الشفاعةِ مِن الأصْنامِ ألتي لا تملِك شيئا

«Юсуф әд-Даджауиден былай деп сұрайды, Пайғамбардан немесе Уәлиден көмек сұраса, және ол екуінің олардың қарапайым себепкер екендігіне сенсе және басқада себепкерлер секілді Алланың жаратылысынан болғанына сенсе.
Оның жауабы: Ширк мәселесіне келтін болсақ, бұл – Алладан басқа өзге біреуден көмек сұрау, оған Раббтық сипат беру Алламен қатар, беру және Оның (Алланың) рұқсатынсыз айыру болып табылады бір нәрседен. Ең болмағанында иман келтірген бір адам осындай сенімде болуы мүмкін емес.
Және бұнда ешқандай жазғырушылық жоқ, өйткені біреу басқа біреуден сұрап шақырса, онда ол мына сенімде болуы керек, яғни барлығы Алла Тағаланың рұқсатымен болатындығына, және Оның құдыретісіз еш нәрсе басқарылмайды, және Оның рұқсатынсыз, Оның қалауысыз, және Ұлы Алладан басқа ешкімде күш-қуат жоқ.
… Ендеше қандай кедергі болуы мүмкін, егер Алла Тағала Өзі оларға бәрін үлестіріп берген болса?! Жазғырылған түрі алайда бұл пұттардан көмек сұраған болса ғана, өйткені олар (пұттар) еш нәрсемен иеленбейді».
[Деркнама: Ахмад бин Башир әш-Шинқити «Муфидуль Ибад» 621-622. Әбу Даби баспасы: 1999.]

[10]. Ал басқа бір шарих Мухаммад бин Юсуф әл-Кафи (оған Алланың рақымы болсын) 1278-1379 һ.ж./1861-1959 м.ж., «Ән Нуруль Мубин әля Муршидиль Муин» кітабында, жоғарыда келген «Мұстафаны зиярат ет әдеппен және шынайы ниетпен» деген сөзге, былай деп түсіндіреді:

وهي أداءُ هذه السنةِ المؤكَّدةِ وطلَبُ الشفاعةِ منه — صلى الله عليه وسلم — وغيرُ ذلك مِن أفعالِ البِرِّ

«Бұл орындалу қажетті Сүннетердің бірі және одан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) шапағат талап ету, және көптеген тағы басқа ізгі амалдар қатарынан».
[Дерекнама: Мухаммад бин Юсуф әл-Кафи «Ән Нуруль Мубин» 133. Мысыр: Дару Ихьяиль Кутубиль Арабийя: 1341/1922]

[11]. Ибнуль Мувақъқит әл-Маракеши (оған Алланың рақымы болсын) 1285-1396 һ.ж./1868-1976 м.ж., осы кітапқа шарх жазған «Әл Хаблюль Матин» атты кітап:

ثم لِيَسألْ النبيَّ — صلى الله عليه وسلم — أنْ يشفَعَ فيه إلى مولاه , فإنها مِن أهمِّ ما يُطلَب في هذا المكان , وأوْلى ما يدعُو الإنسانُ به

«Кейін Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) өзінің Раббысына шапағат етуін сұрау өзіне, өйткені бұл ең маңыздысы сол жерде сұралатын, және адам баласының ең қолайлысы одан сұрауы».
[Дерекнама: Ибнуль Мувақъқит әл-Маракеши «Әл Хаблюль Матин» 77. Мағриб баспасы.]

[12]. Басқа бір мәлики мәзхабының фақиһы Хасан әл-Адауи әл-Хамзауи (оған Алланың рақымы болсын) 1221-1303 һ.ж./1806-1886 м.ж., өзінің «Канзуль Маталиб фи Фадлиль Байтиль Харам» атты кітабында:

ومِن أحْسنِ ما يقول بعدَ تجديد التوبةِ في ذلك الموقِف ‏الشريفِ ، وتلاوةِ} وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ } , نحْن وفْدُك ‏يا رسولَ ‏اللّه وزوّارُك ، جِئناك ‏لقضاءِ حقِّك وللتبرُّكِ بزيارتِك والاستشفاعِ بك ممّا أثقَلَ ظُهورَنا وأظلَم ‏قُلوبَنا

«Және ең абзалы тәубесін жаңартып болғаннан кейін бұл мәртебелі орында, мынаны оқу – «… Егер олар өздеріне бір кесір істеген заман, саған келіп, Алладан жарылқау тілесе, әрі Пайғамбар да олар үшін жарылқау тілесе…» – міне біздер саған келдік ей Алланың елшісі және сені зиярат еттік, саған келдік сенің хақыңды орындайын деп, және сені зиярат ете отырып сенің берекеңді алуға келдік сенен шапағат сұрап, бұның себебіне біздің арқамыз ауры салмақ басты, ал жүректеріміз түнеріп кетті».
[Дерекнама: Хасан әл-Адауи «Канзуль Маталиб» 216. Үндістан: 1280]

Дерекнама: Al-fatava.com