Пәтуәлар

Абдал және Қутуб – олар осы өмірде барма?




Сұрақ: 

Қутб және Абдал – олар кімдер? Олар жайында Әһлу-Сунна көз қарасы бойынша айтасызба? (ОАР)

 Жауап: 

Аса қамқор, ерекше Мейірімді Алланың атымен!

Әссәляму Әлейкум уә Рахматуллахи уә Бәракятух!

Әһлу-Сунна уәл Жамаға ғалымдарының басым көпшілігі абдалды бар деп есептейді. Сонымен қатар хафиз Ибн әс-Солях, Алла оны рақым етсін, бұл жайында сұрақтар көп екендігін хабар береді. Төменде бұл сұрақ жайында өз пікірлерін білдірген есімдері әйгілі болған ғалымдардың азғантай бөлігін келтіреміз (сондай-ақ, ғұлама әс-Суютидің (дар әл-усуль) «әл-Хабр әд-Даль» кітабының кіріспесін қараңыз):


  • 1) Ғұлама Ибн Әби әд-Дунъя «Әл-Әулия» кітабында біраз хадистер келтірді. 
  • 2) Ғұлама Әбу әз-Зинад, сол кітаптың ішінде, 27 бет. 
  • 3) Ғұлама Абдулла ан-Наббаджи, сол кітапта, 28 бет. 
  • 4) Ғұлама Әбу Мұхаммед әл-Халляль, ол тақырыпқа қатысты «Карамат әл-Әулия» кітабында толық тарау арнады. 
  • 5) Ғұлама Ибн Асакир, өзінің «Тарих әд-Димашк» еңбегінде екі тарау арнады. 
  • 6) Ғұлама Ибн әс-Солях, пәтуаларын қараңыз 1/184. 
  • 7) Ғұлама Заркаши, өзінің «Әт-Тазкирах филь Ахадис әл-Муштахирах» еңбегінде 1/144 талқылады. 
  • 8) Ғұлама Тақи әд-дин әл-Хисни, ол ибн Таймияның пікірін жоққа шығарды өзінің «Даф Шубани ман шаббаха уә тамаррада» еңбегінде 1/123. 
  • 9) Ғұлама Сахауи, «Мақасид әл-Хасанах» кітабында жазады, ол тақырыпқа қатысты толық екі трактат жазды «Назм әл-Ля’али фи хадис әл-Абдаль» атты. 
  • 10) Ғұлама әс-Суюти, бұл жайында көптеген еңбектері бар, ол «әл-Джами әл-Кабир», «әл-Джами әс-Сағир», «әл-Ля’али әл-Масну’ах», «әд-Дурар әл-Мунтасирах», және сондай-ақ тақырыпқа қатысты «әл-Хабр әд-Даль» атты бөлек еңбек жазды. 
  • 11) Ғұлама әл-Касталляни, «әл-Мавахиб әл-Лядуниях» атты толықтай арнап жазған еңбегі бар. 
  • 12) Ғұлама Әли бин Мұхаммед әл-Кинани, абдал жайында «Танзих әш-Шариат әл-Марфу’ах» атты еңбегінде талқылайды. 
  • 13) Ғұлама Ибн Хаджар әл-Хайтами, өзінің «Фатауә әл-Хадисиях» кітабында. 
  • 14) Ғұлама Мулла Әли әл-Қари, тақырыпқа қатысты өзінің белгілі болған «Мирқат әл-Мафатих» пікірлер кітабында анық талқылайды. 
  • 15) Ғұлама Муртаза әз-Зубайди, «Итхаф әс-Сада әл-Муттақин» кітабында. 
  • 16) Ғұлама Ибн `Абидин әл-Ханафи, тақырыпқа қатысты «Иджаба әл-Ғаус» атты толықтай бөлек еңбек жазады. 
  • 17) Ғұлама Мұхаммед бин Джафар әл-Каттани, «Назм әл-Мутанасир» еңбегін қараңыз. 
  • 18) Ғұлама Нұх бин Мұстафа әл-Ханафи, «әл-Қауль әд-Даль әля хаят әл-Хизр уә-Уджуд әл-Абдаль» кітабын жазды тақырыпқа қатысты. 
 Алла Тағала барлығын рақым етсін.

 Тіпті ұстазы әрі шейхы болған ғұлама Ибн әл-Қайим, Алла оны рақым етсін, ғұлама Ибн Таймия, Алла оны рақым етсін, сондай-ақ олар Абдал бар екендігін растады. Ол өзінің белгісіз болмаған «әл-Ақыда әл-Уасатыя» еңбегінде былай деп жазады:

 لكن لما أخبر النبي صلى الله عليه و سلم أن أمته ستفترق على ثلاث وسبعين فرقة كلها في النار إلا واحدة وهي الجماعة وفي حديث عنه أنه قال : ( هم من كان على مثل ما أنا عليه اليوم وأصحابي ) صار المتمسكون بالإسلام المحض الخالص عن الشوب هم أهل السنة والجماعة وفيهم الصديقون والشهداء والصالحون ومنهم أعلام الهدى ومصابيح الدجى أولوا المناقب المأثورة والفضائل المذكورة وفيهم الأبدال وفيهم أئمة الدين الذين أجمع المسلمون على هدايتهم وهم الطائفة المنصورة الذين قال فيهم النبي صلى الله عليه و سلم : ( لا تزال طائفة من أمتي على الحق منصورة لا يضرهم من خالفهم ولا من خذلهم حتى تقوم الساعة ) فنسأل الله أن يجعلنا منهم وألا يزيغ قلوبنا بعد إذ هدانا وأن يهب لنا من لدنه رحمة إنه الوهاب والله أعلم «العقيدة الواسطية» (ج 1 / ص 32( و انظر «مجموع الفتاوى» (ج 3 / ص 159) 

 «Алайда пайғамбар, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, алдын-ала болжап айтты, үммет 73 топқа бөлінеді, олардың әр-қайсысы отта болады, тек қана бір топ жамағаттан басқасынан, (ал жамағат) бұл басқа бір хадисте сипатталғандай: «Олар мен және менің сахабаларым секілді ұстанғандай қалады», онда Ислам ақиқат жолын ұстанушылар, оның бастапқысы таза Әһлу-Сунна уәл Жамағат болып табылады. Олардың арасында – шыншыл әулиелер (сиддиқун), азапкерлер (шахидтер) және ізгі (тақуа) адамдар. Сондай-ақ, олардың арасында жолбасшылық белгісі болып таблатындар, білімпаздықта біріңғай жазғандар және жақсылық жасауға қызмет қылып аталғандар. Абадал – олардыңда арасында. Сондай-ақ тағы олардың арасында имамдар, оларға қарапайым мұсылман адамдар діни басшылықта сенеді. Бұл жеңілмейтін топ, ол жайында пайғамбарымыз айтқан: «Менің үмметімде бір топ адамдар ақиқатты ұстанады. Қарсы шыққандар мен бастартқандар, оларға Қиямет күніне дейін зиянын тигізе алмайды ...».
[Дереккөз: Ибн Таймия, «әл-Ақыда әл-Уасатыя», 1/32; сондай-ақ «Маджмуах әл-Фатава», 3/159 қараңыз.]

 Басқа жерде хавиз Ибн Таймия былай деп жазады:

 وأما أهل العلم فكانوا يقولون : هم " الأبدال " لأنهم أبدال الأنبياء وقائمون مقامهم حقيقة «مجموع الفتاوى » (ج 4 / ص 97) 

«Білім иелеріне келетін болсақ, олар былай деп айтқан: «Абдали – бұл хадис ғалымдары, өйткені олар абдали – пайғамбарлардың орынбасары және өкілі ...» 
[Қр. Ибн Таймия, «Маджмуах әл-Фатава», 4/97.] (PS: Біз білеміз оның пікірлері басқада еңбектерінде бар екендігін.)

 Бұдан басқа қайсыбір риуаятшыны (хадис жеткізуші) айтатын болсақ, мухаддистер кейде олардың кейбіреулерін абдали деп сипаттайтын. Алайда бұл дәлел ретінде бізге жеткілікті хадис ғалымдарының абдалидің бар екенін мойындағандары.

 Төменде азғантай ғана мысалдар келтіреміз:

1) Имам әд-Дарақутни, Алла оны рақым етсін, өзінің «Әл-Иляль» (6/29) атты еңбегінде, имам Ахмадтың, Алла оны рақым етсін, сөздерін келтіреді: «Егер Бағдат қаласында абдали бар болса, онда ол Әбу Исхақ Ибрахим бин Хани». Кітаптың басқа жерінде ол (6/63), ан-Назра бин Кясираны абдали деп жазады.
 2) Ал кейбір мухаддистер имам әш-Шафи`ғ иды, Алла оны рақым етсін, абдали деп есептеді [Қр. «әл-Мақасид әл-Хасанах», 28 бет; «Тарих әд-Димашк».]
3) Имам әл-Бұхари, Алла оны рақым етсін, «әт-Тарих әл-Кабир» (7/127) кітабында былай деп жазған, адамдар Фарва бин Муджалидтің абдали екендігіне күмән келтірмеген.
4) «Сунан» Әбу Дәудта, Алла оны рақым етсін, кітабында былай айтылған, Әбу Джафар бин Иса, Амбаса Абдуль-Уахид әл-Курахиді абдали деп есептеген [Қр. Хадис №2992.]
5) «Сунан» Ибн Маджада, Алла оны рақым етсін, былай айтылған, Яһия бин Осман бин Саид абдалилардың бірі деп есептеген [Қр. Хадис №3348.]
6) «Ас-Сунан» (2/596) Ибн Әби Асимде, Алла оны рақым етсін, Зияда Әбу Омарды абдали деп айтылған.
7) «Ас-Сикат» (5/549) Ибн Хиббанда, Алла оны рақым етсін, Юсуф Джавваль ан-Нуқад абдалилардан деп жазылған. Ал басқа жерінде сол кітаптың (8/64) имам Ауза`и айтқан, Мұса бин А`юн әл-Джазари абдали қатарынан.
8) Ибн Әби әд-Дуния, Алла оны рақым етсін, «әл-Әулия» (35 бет) еңбегінде былай деп жазылған, Саид бин Садақа Әбу Мухальхильді абдалилардың бірі деп есептеді. «Сифах ан-Нар» (242 бет) кітабында ол былай деп жазған, әл-Фазл бин Аббас әл-Кинди абдали қатарынан. Ал «Зам әд-Дуния» (31 бет) кітабында былай деп жазған, адамдар әл-Харис бин Муслим әр-Разиді абдали деп есептеген.
9) «Муснад әд-Дарими» де, Захра бин Мабад абдали болған деп айтлыған [Қр. Хадис №3429.]
10) Хатыб әл-Бағдади, Алла оны рақым етсін, «Музи аухам әл-Джам уә-т-Тауфик» (2/348) кітабында, адамдар Фахр бин Зияд әл-Барки абдали болған деп, айтқандарын келтіреді.
11) Ғұлама Фасауи, Алла оны рақым етсін, «әл-Мағрифа уә-т-Тарих» (1/229) кітабында мақұлдайды, Мекке тұрғындары былай деп айтқан: «Вухайб – абдали қатарларынан».
12) Ғұлама Факихи, Алла оны рақым етсін, «Ахбар Макка» кітабында былай айтылған, Ибрахим бин Иса әл-Яшкури абдали болған [Қр. Хадис №654.]. Сондай-ақ тағы ол кітапта Яһия бин Саид бин Кясир абдали қатарынан болған деп сілтеген [Қр. Хадис №877.].
13) Имам Ахмадтың, Алла оны рақым етсін, «Муснад Ахмад» еңбегінің төрт жерінде, Мұса бин Халяф абдалилардан болғандығы жайында айтылған [Қр. Хадис №15671, 17170, 17800, 26911.]. Дәл солай «Итхаф әл-Хайрах әл-Махара» да айтылған.
14) «Хилятул әл-Әулия» кітабында, мына адамдар абдали деп айтылған:
  • - Мұхаммед бин Адам әл-Миссисий (2/144), 
  • - Саид бин Садақа әл-Кайсани (4/250), 
  • - Яһия әл-Джалля (9/191), 
  • - Әли бин Абдулхамид (10/366). 
15) Имам әл-Байхақидің, Алла оны рақым етсін, «Шуаб әл-Иман» кітабында, Харис бин Муслим әр-Разиді абдали деп жазған [Қр. Хадис №10585.].
16) Ғұлама Ибн Абдуль-Барр, Алла оны рақым етсін, «әт-Тамхид» кітабының көп жерлерінде, сол немесе басқа бір риуаятшы (хадис жеткізіп айтушы) абдали болып саналатындығына сілтеме жасаған. Олардың арасында жекеленгендері мыналар: - Ма`ди бин Сүлеймен әл-Ханнат (1/368), - Ибнуль Мубарак айтады, егер Хоросанда абдали болса, онда ол Ма`дан (7/142), - Халяф айтады: «ин ша Аллах, Абдулхамид бин Ахмад бин Иса әл-Варрак – абдал» (24/159).
17) Имам ан-Нәуәуи, Алла оны рақым етсін, «Бустан әл-`Арифин» (31 бет) де, былай деп жазады, Хаммад бин Салим абдали болып есептелген.
18) Ғұлама Бадруддин әл-`Айни, Алла оны рақым етсін, өзінің «Умда әл-Қари» имам Бұхаридің «Сахих» кітабына жазған тамаша түсіндірмесінде былай жазады, Хаммад бин Салима бин Динар абдали болып есептелеген («Баб ма яқул инда әл-халя)». Ал басқа жерінде №1432 хадис түсіндірмесінде былай айтады, Әбу Тауба Раби бин Нафи абдали болған. №5532 хадис түсіндірмесінде айтады, Хаттаб абдалилардан болған.
19) Ғұлама Бадруддин әл-`Айни, Алла оны рақым етсін, имам Әбу Дәудтің хадисіне берген түсіндірмесінде, Яһия бин Маин және Әбу Хатим, Муғираның ағасын абдали деп есептеген.
20) Хафиз Ибн Хаджар, Алла оны рақым етсін, «Фатх әл-Бари» (1/357) еңбегінде Муснад Әби Ауванадан тізбек келтіреді, онда былай деп айтлыған – Әбу Ибрахим әз-Зухри абдали болған.
21) «Муатта имам Мәлік» кітабына берген түсіндірмесінде ғұлама Зуркани, Алла оны рақым етсін, былай деп айтқан, Шазкуни айтты: «... Ма`диді абдалилардан деп санады» [Сондай-ақ, «Мир`ат», 3/412, кітабында дәйексөз келтірілген.].
22) «Файз әл-Қадир» (2/538) кітабында Әли бин Омар әл-Харбиді, абдалилардың бірі деп айтылған.

Сондай-ақ хадис ғалымдары кейбір (хадис) жеткізушілерді қутуб деп сипаттады. Мысалыға:

1) Ибн әл-Асир, Алла оны рақым етсін, Суфьян әс-Сауриді қутубтардың бірі деп белгіледі [Қр. «Джами әл-Усуль фи Ахадис әр-Расуль», 12/466.],
2) Сондай-ақ, Әбу әл-Уафа әл-Кураши, Алла оны рақым етсін, Суфьян әс-Сауриді Ислам қутубтарының бірі деп жазды [Қр. «Табақат әл-Ханафия», 1/546.],
3) Омар бин Әли әл-Джаззайри, Алла оны рақым етсін, «Ибтисам әл-Урус» атты кітабында, ол шейх Ахмад бин Урусты «Қутб әл-Актаб» деп атап жазды [Қр. «Әл-`Алям ли әз-Заркали», 1/169.],
4) Ибн Фархун, Алла оны рақым етсін, Әли бин Мұхаммед бин Абдульхақ әз-Зурвайлиді қутуб деп сипаттады [Қр. «әд-Дибадж әл-Музахаб фи М`арифати `аян Уляма әл-Мазхаб», 1/116.],
5) Ибн әл-Муляккин, Алла оны рақым етсін, айтады – Фузайл бин Аяз қутубтардың бірі деп айтады [Қр. «Табақат әл-Әулия», 1/44.], ал басқа жерінде ол (1/64) Әбу Сүлеймен әд-Дарани әл-Анасиді, ватад және қутуб деп айтады.

 Келтірілген терминдер «абдал» және «қутуб» бекітілген дәлелдер және олар мухаддистер мен басқада әуелгі ғалымдар арасында кеңінен белгілі және олармен пайдаланылған. (Бұл терминдер бидғат/жаңалық болып табылмайды, әсіресе оны мухаддистер бидғат болмағандарын үлкен сақтықпен пайдаланылғанын естен шығармаған дұрыс).

 Хатыб әл-Бағдади, Алла оны рақым етсін, өзінің «Шарф Асхаб әл-Хадис» (100/101 бет.) еңбегінде, абдалилар хадис ғалымдары екендігі жайында пікір білдіреді.Шейх ғалымдар Ибн әл-Қаим және Ибн Таймия сондай-ақ «Маджмуах әл-Фатауә» (4/97) кітабында, білім иелерінің адамдары – абдалилар асхаб әл-хадистерден деп санағандығы жайында келтіреді.

 Келесі хадис хадистер топтамасынан жетті және мақұлданған болып табылады. Қызықты жәйт, Ибн Қаим, Алла оны рақым етсін, өзіде бұл хадистің жарамдылығына сілтейді 
[Қр. «әл-Манар әл-Муниф», №331, 145 бет].

Сондай-ақ ол өзінің жолма-жол түсіндірмесінде имам Әбу Дәудттің хадис кітабына пікір қалдырмады, бұл оның хадисті қабылдағандығын көрсетеді. (Ескерту: Біз хадис жеткізушілердің тізбегін араб тілінде түсіндірдік. Өйткені бұл ғалымдармен жоғары бағаланады және маман болып табылмайтын қарапайым мұсылмандарды шатастырмайды).


 قال أبو داود في سننه - (ج 4 / ص 175)
 4288 - حدثنا محمد بن المثنى حدثنا معاذ بن هشام حدثنى أبى عن قتادة عن صالح أبى الخليل عن صاحب له عن أم سلمة زوج النبى -صلى الله عليه وسلم- عن النبى -صلى الله عليه وسلم- قال « يكون اختلاف عند موت خليفة فيخرج رجل من أهل المدينة هاربا إلى مكة فيأتيه ناس من أهل مكة فيخرجونه وهو كاره فيبايعونه بين الركن والمقام ويبعث إليه بعث من الشام فيخسف بهم بالبيداء بين مكة والمدينة فإذا رأى الناس ذلك أتاه أبدال الشام وعصائب أهل العراق فيبايعونه بين الركن والمقام ثم ينشأ رجل من قريش أخواله كلب فيبعث إليهم بعثا فيظهرون عليهم وذلك بعث كلب والخيبة لمن لم يشهد غنيمة كلب فيقسم المال ويعمل فى الناس بسنة نبيهم -صلى الله عليه وسلم- ويلقى الإسلام بجرانه إلى الأرض فيلبث سبع سنين ثم يتوفى ويصلى عليه المسلمون ». قال أبو داود قال بعضهم عن هشام « تسع سنين ». وقال بعضهم « سبع سنين ». (أخرجه أبو داود بالطريق المذكور و قال بعده «حدثنا هارون بن عبد الله حدثنا عبد الصمد عن همام عن قتادة بهذا الحديث وقال « تسع سنين » ثم قال أبو داود «وقال غير معاذ عن هشام « تسع سنين » و أخرج هذا الحديث ايضا ابن أبى شيبة (7/460 رقم 37223) وأحمد (6/316 ، رقم 26731) ، و إسحاق بن راهويه في مسنده (ج 4 / ص 170) ،و ابن عساكر (1/280) ، وأبو يعلى (12/369 ، رقم 6940) ، أبو جعفر ابن البختري - (ج 1 / ص 280) ، و ابن حبان (15/158 رقم 6757) و أظهر أن صاحب صالح هو مجاهد و كذا قال أبو يعلى - (ج 12 / ص 369) بعد قوله عن صاحب له قال «وربما قال صالح عن مجاهد »و قال ابن أبي حاتم فقلت لأبي: «من صاحبه هذا ؟» قال : «عبد الله بن الحارث». ]علل الحديث(ج 2 / ص 411)[ و روا هذا الحديث الطبراني في «المعجم الكبير» (ج 23 / ص 390) و «المعجم الأوسط» (ج 2 / ص 35) من طريق معمر عن قتادة عن مجاهد عن أم سلمة عن النبي صلي الله عليه وسلم و قال في آخره «قال عبيد الله فحدثت به ليثا فقال حدثنيه مجاهد لم يرو هذا الحديث عن معمر إلا عبيد الله» و قال الهيثمي في «مجمع الزوائد » (ج 7 / ص 613) «رواه الطبراني في «الأوسط »ورجاله رجال الصحيح» و قال ابن القيم في « المنار المنيف» (ج 1 / ص 145)«والحديث حسن ومثله مما يجوز أن يقال فيه صحيح » و قال العظيم آبادي في «عون المعبود» (ج 11 / ص 255)« قال ابن خلدون خرج أبو داود عن أم سلمة من رواية صالح أبي الخليل عن صاحب له عن أم سلمة ثم رواه أبو داود من رواية أبي الخليل عن عبد الله بن الحارث عن أم سلمة فتبين بذلك المبهم في الإسناد الأول ورجاله رجال الصحيحين لا مطعن فيهم ولا مغمز وقد يقال إنه من رواية قتادة عن أبي الخليل وقتادة مدلس وقد عنعنه والمدلس لا يقبل من حديثه إلا ما صرح فيه بالسماع مع أن الحديث ليس فيه تصريح بذكر المهدي نعم ذكره أبو داود في أبوابه انتهى قلت – القائل العظيم آبادي- لا شك أن أبا داود يعلم تدليس قتادة بل هو أعرف بهذه القاعدة من ابن خلدون ومع ذلك سكت عنه ثم المنذري وابن القيم ولم يتكلموا على هذا الحديث فعلم أن عندهم علما بثبوت سماع قتادة من أبي الخليل لهذا الحديث والله أعلم» 

Умм Саляма, Алла оған разы болсын: «Халифтың өлімінен кейін іріткілер пайда болады. Әлдебір адам Мәдинадан Меккеге қашып кетеді. Меккенің кейбір тұрғындары оған барып оның өз қалауынсыз шығарып алып, Қағбаның бұрышы мен Мақамның арасында оған серт береді. Сириядан экспедициялық әскер оған қарсы шығады, алайда шөлді далада оларды Мекке мен Мәдина арасында жер жұтады, сосын бұны адамдар көргеннен кейін, Сириялық абдалилар және Ирактың ең жақсы адамдары (`асаба) оған келіп адалдыққа серт береді. ...» 
[Қр. Әбу Дәуд, Ибн Әби Шайба, Ахмад, Исхақ бин Рахуях, Ибн Асакир, Әбу Я`ла, әл-Бұхари, Ибн Хиббан және көпшілік т.б. келтірілді. Ғұлама әл-Хайсами айтады – хадис жеткізушілер сенімділікке лайықты (сахих). Ғұлама Ибн әл-Қаим айтады – жақсы хадис, және сондай-ақ оны сенімді (сахих) деседе болады.] 

Осылайша біз тағы екі хадисті байқадық, алайда кейбір ғалымдар оған әлсіз деген пікір айтқанына қарамастан, көпшілік ғалымдар оны сенімді (сахих) деп таныды. (Және қайтадан хадис жеткізушілердің тізбегін араб тілінде келтіреміз)

 قال أحمد بن حنبل في مسنده - (ج 5 / ص 322 رقم 22803)
 22803 - حدثنا عبد الله حدثني أبي ثنا عبد الوهاب بن عطاء أنا الحسن بن ذكوان عن عبد الواحد بن قيس عن عبادة بن الصامت عن النبي صلى الله عليه و سلم أنه قال : الأبدال في هذه الأمة ثلاثون مثل إبراهيم خليل الرحمن عز و جل كلما مات رجل أبدل الله تبارك وتعالى مكانه رجلا قال أبي رحمه الله فيه يعني حديث عبد الوهاب كلام غير هذا وهو منكر يعني حديث الحسن بن ذكوان (وأخرجه الهيثم بن كليب في مسنده ، والخلال في «كرامات الأولياء» ، و الحكيم الترمذي في «نوادر الأصول» (1/248) ، وأبو نعيم في «أخبار أصبهان» (1/180) والخطيب في «تالي تلخيص المتشابه» (1/248) ، وابن عساكر (1/292) جميعا من طريق الحسن بن ذكوان به .و قال علي القاري في «الأسرار المرفوعة في الأخبار الموضوعة» (ج 1 / ص 78) قال العسقلاني «لا أصل له» وقال السخاوي بعد إيراد أحاديث بمعناه وكل هذا باطل وسبق الحكم بذلك الذ هبي وابن تيمية وغيرهما ذكره ابن الديبع و آفته عبد الواحد بن قيس قال ابن المديني عن يحيى بن سعيد كان شبه لا شئ كان الحسن بن ذكوان يحدث عنه بعجائب وقال الكناني عن أبي حاتم يكتب حديثه وليس بالقوي وقال صالح بن محمد البغدادي روى عن أبي هريرة ولم يسمع منه وأظنه مدنيا سكن الشام وقال في موضع آخر ليس بالقوي وقال ابن حبان يتفرد بالمناكير عن المشاهير وقال أبو أحمد الحاكم منكر الحديث وذكره أبو بكر البرقاني فيمن وافق عليه الدارقطني من المتروكين ]تهذيب التهذيب - (ج 6 / ص 389)[ 

 هذا،و لكن أخرجه الطبراني في «الأوسط» (ج 4 / ص 247) و قال «قال (يعني سعيد بن ابي مريم) وسمعت قتادة يقول لسنا نشك أن الحسن منهم لم يرو هذا الحديث عن قتادة إلا سعيد ولا عن سعيد إلا عبد الوهاب تفرد به إسحاق» قال الهيثمي في «مجمع الزوائد» (ج 10 / ص 46) :« رجاله رجال الصحيح غير عبد الواحد بن قيس ، وقد وثقه العجلى وأبو زرعة ، وضعفه غيرهما» ، قال الزركشى : «حديث حسن» ، كما فى «الموضوعات الكبرى» للقارى (ص 48 ، رقم 146) . و قال العجلوني في «كشف الخفاء» - (ج 1 / ص 25) «قال ابن كثير وهو كما قال ، ووثق البخاري الحسن المذكور ، وضعفه الأكثرون ، حتى قال أحمد أحاديثه أباطيل ، ثم قال فيها أيضا ولا يخفى ما فيه من التحامل ، فإن رجال الحديث مختلف فيهم ، فهو حسن على رأي جماعة من الأئمة ، وقال الزركشي أيضا هو حسن ، وقال في التمييز تبعا للأصل له طرق عن أنس مرفوعا بألفاظ مختلفة وكلها ضعيفة انتهى . وأقول لكنه يتقوى بتعدد طرقه الكثيرة » 

 قال السيوطي في «الجامع الكبير» (ج 1 / ص 114)«(رواه) أحمد ، والحكيم ، والخلال فى كرامات الأولياء عن عبادة بن الصامت وسنده حسن» و قال نوح بن مصطفي في القول الدال (87) «و جزم - أي السيوطي- في النكت البديعات بصحة سند هذا الحديث.» 

 أما عبد الواحد بن القيس المذكور فروي له مسلم قال عثمان الدارمي عن يحيى بن معين ثقة وقال العجلي شامي تابعي ثقة وذكره أبو زرعة الدمشقي في نفر ثقات ]تهذيب التهذيب - (ج 6 / ص 389)[ 

Убада ибн Самит, Алла оған разы болсын, пайғамбардың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, сөздерін жеткізеді:

«Бұл үмметің Абдалилары – отыз адам, олардың жүркетері Ибрахимдікіне, оған Алланың сәлемі болсын, ұқсас. Қашан олардың біреуі өлетін болса, Алла Тағала оны басқасымен алмастырады. 
[Қр. Имам Ахмад, Хайсам бин Куляйб, Хилял, Хаким әт-Тирмизи, Әбу Нуайм, Хатыб, Ибн Асакир, әт-Табарани және басқаларымен келтірліген. Ғұлама Заркаши айтады - тізбегі жақсы болып табылады деді.]

قال الإمام أحمد بن حنبل في مسنده - (ج 1 / ص 112)
 896 - حدثنا عبد الله حدثني أبي ثنا أبو المغيرة ثنا صفوان حدثني شريح يعنى بن عبيد قال ذكر أهل الشام عند علي بن أبي طالب رضي الله عنه وهو بالعراق فقالوا العنهم يا أمير المؤمنين قال لا إني سمعت رسول الله صلى الله عليه و سلم يقول : الأبدال يكونون بالشام وهم أربعون رجلا كلما مات رجل أبدل الله مكانه رجلا يسقى بهم الغيث وينتصر بهم على الأعداء ويصرف عن أهل الشام بهم العذاب (و رواه أحمد بن حنبل ايضا في «فضائل الصحابة »(ج 2 / ص 906) و أخرج عبد الرزاق في مصنفه (ج 11 / ص 249) أثرا بمعناه من طريق معمر عن الزهري عن عبد الله بن صفوان موقوفا عن علي بلفظ لا تسب أهل الشام جما غفيرا فإن بها الأبدال فإن بها الأبدال فإن بها الأبدال و كذا أخرجه الضياء المقدسي في «المختارة» (ج 1 / ص 272) و قال أبو المغيرة عبد القدوس بن الحجاج الخولاني شيخ البخاري وصفوان هو ابن عمرو بن هرم السكسكي من رجال الصحيح قال السيوطي في «جامع الأحاديث» (ج 10 / ص 489) (رواه أحمد عن على وسنده صحيح) و قال الهيثمي في «مجمع الزوائد» (ج 10 / ص 45) رواه أحمد ورجاله رجال الصحيح غير شريح بن عبيد وهو ثقة وقد سمع من المقداد وهو أقدم من علي) و قال أحمد بن أبي بكر بن إسماعيل البوصيري رواه إسحاق ، ورواته ثقات . «إتحاف الخيرة المهرة» (ج 7 / ص 356) 

 Әли, оған Алла разы болсын, пайғамбардың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, сөздерін жеткізеді:

 «Абдалилар Сирияда болады. Олар қырық адам. Әр жолы олардың біреуі өлетін болса, Алла Тағала оны басқасымен алмастырады. Олар арқылы жаңбыр жауады және сендер өз дұшпандарыңды жеңесіңдер. Және сондай-ақ олар арқылы Сирия тұрғындарына азаптар болмайды». 
[Қр. Имам Ахмад «Муснад» және «Фазаиль әс-Сахаба» да, ғұлама Абдураззақпен, ғұлама Зией әл-Макдасимен және басқалары келтірген. Ғұлама әс-Суюти, Бусайри және басқалары тізбегі сенімді (сахих) деп айтты.]

Ғұлама Мунави, Алла оны рақым етсін, хадистен шығатын қате ой-пікір қалыптасқан күмәнді сейлтеді. Ол айтады:

 (تنبيه) في خبر لأبي نعيم في الحلية بدل قوله هنا بهم تقوم الأرض إلخ بهم يحيى ويميت ويمطر وينبت ويدفع البلاء قال : وقيل لابن مسعود راوي الخبر : كيف بهم يحيي ويميت ويمطر قال : لأنهم يسألون الله عز وجل إكثار الأمم فيكثرون ويدعون على الجبابرة فيقصمون ويستسقون فيسقون ويسألون فتنبت لهم الأرض ويدعون فيدفع بهم أنواع البلاء «فيض القدير» (ج 3 / ص 218) 

««... Олар арқылы жаңбыр жауады және сендер өз дұшпандарыңды жеңесіңдер. Және сондай-ақ олар арқылы Сирия тұрғындарына азаптар болмайды» - деген сөз мәні, бұл оқиғалар олардың дұғалары арқылы болып табылады (Соларды расыменде жасайтын бұл – Алла Тағала)».

 قال الطبراني في «المعجم الكبير» - (ج 18 / ص 65)
 حدثنا أبو زرعة عبد الرحمن بن عمرو الدمشقي ثنا محمد بن المبارك الصوري ثنا عمرو بن واقد عن يزيد بن أبي مالك عن شهر بن حوشب قال : لما فتحت مصر سبوا أهل الشام فأخرج عوف بن مالك رأسه من ترس ثم قال : يا أهل مصر أنا عوف بن مالك لا تسبوا أهل الشام فإني سمعت رسول الله صلى الله عليه و سلم يقول : ( فيهم الأبدال وبهم تنصرون وبهم ترزقون (قال الهيثمي في مجمع الزوائد - (ج 10 / ص 47) رواه الطبراني وفيه عمرو بن واقد وقد ضعفه جمهور الأئمة ووثقه محمد بن المبارك الصوري وشهر اختلفوا فيه وبقية رجاله ثقات قلت حسن الترمذي احاديث كثيرة لشهر و حسن السيوطي هذا الخبر في الجامع الصغير و لم يعارضه المناوي في التيسير (ج 1 / ص 856) و كذا قال نوح بن مصطفي (88) قال السيوطي في النكت البديعات: سنده حسن 

«Ауф бин Мәлік, оған Алла разы болсын, Мысыр тұрғындарына былай дейді: «Уа Мысыр тұрғындары, мен – Ауф бин Мәлікпін, Сирия тұрғындарын қарғамаңыздар, мен пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, былай деп айтқанын естідім: «Олардың арасында – абдали бар, олар арқылы сендерге жәрдем беріледі және (сендерге) азық беріледі (олардың дұға қылу себебімен)».
[Қр. Әт-Табарани келтірді және имам әс-Суюти мен басқалары жақсы (хасан) хадис деп баға берді.] 

Сондай-ақ, осыған қатысты көптеген пікірлер бар айтылған сахабалардан. Өйткені бұл тақырыптардың барлығын адамның ойымен құрастырып жасалған деп көрсету мүмкін емес! Хадис ғұламалары сахабалардың пікір мағлұматтарын марфуа (пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, айтқандарымен) бір дәрежеде бағалайды.

 Өзінің еңбегінде имам Суюти келесі сахабалардың сөздерін келтіреді (сонымен қатар көптеген мағлұмат пікірлерді ғұлама Нұх бин Мұстафа, «әл-Қауль әд-Дәль әля хаят әл-Хизр уә уджуд әл-Абдаль» кітабынан табуға болады): 

1) Омар бин Хаттаб, оған Алла разы болсын.
2) Әли ибн Әбу Толиб, оған Алла разы болсын.
3) Анас ибн Мәлік, оған Алла разы болсын.
4) Хузайфа, оған Алла разы болсын.
5) Убада бин әс-Самит, оған Алла разы болсын.
6) Ибн Аббас, оған Алла разы болсын.
7) Ибн Омар, оған Алла разы болсын.
8) Ибн Масғуд, оған Алла разы болсын.
9) Ауф бин Мәлік, оған Алла разы болсын.
10) Му`аз бин Джабаль, оған Алла разы болсын.
11) Уәсиля бин әл-Ақса, оған Алла разы болсын.
12) Әбу Саид әл-Худри, оған Алла разы болсын.
13) Әбу Хурайра, оған Алла разы болсын.
14) Әбу әд-Дарда, оған Алла разы болсын.
15) Умм Саляма, оған Алла разы болсын.

Келесі риуаят сенімді әрі ерекше тізбекпен хазірет Әлиден, оған Алла разы болсын, жеткен деп айтады. Ибн Салях, Алла оны рақым етсін, айтады, бұл риуаяттың тізбегі ең мықтысы болып есептеледі. Имам Сахауи, Алла оны рақым етсін, айтады, бізге жеткендердің ішінде (тақырыпқа қатысты) ең мықтысы. Сондай-ақ, тағы кейбіреулері бұны пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, хадисі деп айтты.

 قال الحاكم في مستدركه على الصحيحين (ج 4 / ص 596)
 8658 - أخبرني أحمد بن محمد بن سلمة العنزي ثنا عثمان بن سعيد الدارمي ثنا سعيد بن أبي مريم أنبأ نافع بن يزيد حدثني عياش بن عباس أن الحارث بن يزيد حدثه أنه سمع عبد الله بن زرير الغافقي يقول : سمعت علي بن أبي طالب رضي الله عنه يقول : ستكون فتنة يحصل الناس منها كما يحصل الذهب في المعدن فلا تسبوا أهل الشام و سبوا ظلمتهم فإن فيهم الأبدال و سيرسل الله إليهم سيبا من السماء فيغرقهم حتى لو قاتلتهم الثعالب غلبتهم ثم يبعث الله عند ذلك رجلا من عترة الرسول الله صلى الله عليه و سلم في اثني عشر ألفا إن قلوا و خمسة عشر ألفا إن كثروا إمارتهم أو علامتهم أمت أمت على ثلاث رايات يقاتلهم أهل سبع رايات ليس من صاحب راية إلا و هو يطمع بالملك فيقتتلون و يهزمون ثم يظهر الهاشمي فيرد الله إلى الناس إلفتهم و نعمتهم فيكونون على ذلك حتى يخرج الدجال( رواه الحاكم و قال «هذا حديث صحيح الإسناد و لم يخرجاه »، و علق الذهبي في التلخيص : «صحيح» ، قال علي القاري في «الأسرار المرفوعة في الأخبار الموضوعة » (ج 1 / ص 77) وعن ابن الصلاح «أقوى ما روينا في الأبدال قول علىٍ أنه بالشام يكون الأبدال» ، و أخرج الطبراني هذا الحديث في «المعجم الأوسط » (ج 4 / ص 176) من طريق زيد بن ابي الزرقاء قال ثنا ابن لهيعة قال نا عياش بن عباس القتباني عن عبد الله بن زرير الغافقي عن علي بن أبي طالب عن رسول الله صلى الله عليه و سلم و قال في آخره لم يرو هذا الحديث عن ابن لهيعة إلا زيد بن أبي الزرقاء ، قال ابن عساكر (1/331) «هذا وهم من الطبراني بل رواه الوليد بن مسلم أيضا عن ابن لهيعة» ثم رواه ابن عساكر بسنده إلي الوليد قال ثنا ابن لهيعة به و قال الهيثمي في «مجمع الزوائد» - (ج 7 / ص 616 دار الفكر) «رواه الطبراني في «الأوسط» وفيه ابن لهيعة وهو لين وبقية رجاله ثقات» و كذا أخرجه نعيم بن حماد في الفتن 

Әли, оған Алла разы болсын, айтады: «Апаттар орын алады ... Олай болса Дамск тұрғындарын қарғамаңыздар, керсінше оларға қарсы қысымшылық көрсеткендерге сөйлеңіздер, ақиқатында өйткені олардың арасында – абдалилар бар». 
[Қр. Хакимнен риуаят етілді және сенімді (сахих) деп бағалады. Имам әз-Захаби сенімділігімен (сахих) келісті.] 

Бұдан басқа «тым төменгі дәрежедегі» көптеген хадистер бар, оларда абдалилар жайында айтылған. Олардың көп болу салдарынан, дәйексөз ретінде келтіріп, абдалилардың бар екендігіне дәлел бола алады.

 Көрнекті ғалым Мунави, Алла оны рақым етсін, айтады:

 قال المناوي في «الفيض» [3/170] «وهذه الأخبار وإن فرض ضعفها جميعها لكن لا ينكر تقوى الحديث الضعيف بكثرة طرقه وتعدد مخرجيه إلا جاهل بالصناعة الحديثية أو معاندة متعصب» 

«Бұл хадистер мынадай, тіпті егер сіз болжайтын болсаңыз олардың барлығы – әлсіз деп, яғни әлсіз хадистер көптеген тізбектермен бір-бірін қуаттайды немесе көптеген жеткізген адамдармен қуаттайды деп білсеңіз, онда тек қана хадис ілімінде надан адам болған немесе қыңыр фанатик мойындамайды бұларды».  

Келтірілген сөздерден кейін ғұлама әс-Сахау, «әл-Мақасид әл-Хасанах» (8-10 бет.) еңбегінде сілтеген хадистерді атап шығамыз:

( المقاصد الحسنة للسخاوي - (ج 1 / ص 9/8) 
 حديث ( الأبدال ) له طرق عن أنس رضي الله عنه مرفوعا بألفاظ مختلفة كلها ضعيفة 

 منها للخلال في «كرامات الأولياء» بلفظ  الأبدال أربعون رجلا وأربعون امرأة كلما مات رجل أبدل الله رجلا مكانه وإذا ماتت امرأة أبدل الله مكانها امرأة ) 

 ومنها للطبراني في «الأوسط» بلفظ ( لن تخلو الأرض من أربعين رجلا مثل خليل الرحمن عليه السلام فبهم يسقون وبهم ينصرون ما مات منهم أحدا إلا أبدل الله مكانه آخر 

 ومنها لابن عدي في كامله بلفظ ( البدلاء أربعون اثنان وعشرون بالشام وثمانية عشر بالعراق كلما مات منهم واحدا بدل الله مكانه آخر فإذا جاء الأمر قبضوا كلهم فعند ذلك تقوم الساعة ) 

 وكذا يروى كما عند أحمد في «المسند» والخلال وغيرهما عن عبادة بن الصامت رضي الله عنه مرفوعا ( لا يزال في هذه الأمة ثلاثون مثل إبراهيم خليل الرحمن كلما مات واحد أبدل الله عز وجل مكانه رجلا ) 

 وفي لفظ للطبراني في «الكبير» ( بهم تقوم الأرض وبهم يمطرون وبهم ينصرون ) 

 ولأبي نعيم في «الحلية» عن ابن عمر رفعه ( خيار أمتي في كل قرن خمسمائة والابدال أربعون فلا الخمسمائة ينقصون ولا الأربعون كلما مات رجل أبدل الله مكانه آخر ) قالوا يا رسول الله دلنا على أعمالهم قال ( يعفون عمن ظلمهم ويحسنون إلى من أساء إليهم ويتواصلون فيما أتاهم الله عز وجل ) 

 وفي لفظ للخلال ( لا يزال أربعون رجلا يحفظ الله بهم الأرض كلما مات رجل أبدل الله مكانه آخر وهم في الأرض كلها ) 

 وفي «الحلية» أيضا عن ابن مسعود رضي الله عنه رفعه ( لا يزال أربعون رجلا من أمتي قلوبهم على قلب إبراهيم يدفع الله بهم عن أهل الأرض يقال لهم الابدال إنهم لم يدركوها بصلاة ولا بصوم ولا بصدقة ) قالوا فبم أدركوها يا رسول الله قال ( بالسخاء والنصيحة للمسلمين ) 

 والجملة الأخيرة تروى كما للطبراني في «الأجواد» وغيره كأبي بكر ابن لال في «مكارم الأخلاق» عن أنس رضي الله عنه رفعه بلفظ ( إن بدلاء أمتي لم يدخلوا الجنة بصلاة ولا صيام ولكن دخلوها بسخاء الأنفس وسلامة الصدور والنصح للمسلمين ) 

وللخرائطي في «المكارم» من حديث أبي سعيد نحوه 

«Абдалилар жайында хадис: «Мұнда әртүрлі жеткен жолдары бар Анас ибн Мәліктен, оған Алла разы болсын, ол пайғамбарымыздан, оған Алланың игілігі мен сілемі болсын, түрлі тұжырымдар келтіреді және олардың әр қайсысы даиф болаып табылады (яғни бұл жердегі даиф тек қана оның дәрежесі әлсіз, керсінше ол тоқылған не ойдан құрастырылған хадис дәрежесіндегі даиф емес! ред. ескерту). Олардың арасында: 
  •  Хадисті әл-Халяль «Карамат әл-Әулия» да келтірді: «Абдалилар 40 ер адам және 40 әйел. Әр жолы ер адам өлсе, Алла Тағала оны басқа ер адаммен алмастырады, және әр жолы әйел өлсе, Алла Тағала оны басқа әйелмен алмастырады. 
  •  Хадисті әт-Табарани «әл-Аусат» еңбегінде, келтірді: «Жер бетінде әрдайым 40 адам болады, олар Мейірімді Алланың халилы (Ибрахим, оған Алланың сәлемі болсын) ұқсас, және олар арқылы адамдарға ішу беріледі (немесе жауын-шашын болады), және сондай-ақ олар арқылы адамдарға жәрдем беріледі. Қалай олардың біреуі өлетін болса, Алла Тағала тез арада оны басқасымен алмастырады». 
  •  Хадисті Ибн Ади «Камиль» де келтірді: «Абдалилар қырық: жиырма екісі Шамнан (Сирия) және он сегізі Ирактан. Әр жолы олардың біреуі өлсе, Алла Тағала басқасын оның орнына қояды. Және Бұйрық келген сәтте, олардың барлығы алынады (кубиду), және сол уақытта Қиямет күні басталады». 
  •  Сондай-ақ, хадисті имам Ахмад, әл-Халлял және басқалары, Убада бин Самит, оған Алла разы болсын, пайғамбарымыздан, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, былай деп келтіреді: «Мейірімді Алланың досы Ибрахимге ұқсас, бұл үммете де әрдайым сондай 30 адам болады. Әр жолы олардың біреуі өлетін болса, Алла Тағала оны басқасымен алмастырады». 
  •  Имам әт-Табаридің «әл-Кабир» еңбегінде, келесі тұжырым келтірілген: « ... және олар арқылы жер сақталады, жауын-шашын болады, және солар арқылы оларға (мұсылмандарға) жәрдем беріледі». 
  •  Хадисті Әбу Нуайм «әл-Хилятуль Әулия» да, Ибн Омардан, ол пайғамбардан, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын: «Әрбір заманда менің қауымымда бес жүз таңдаулылар, ал абдалилар қырық болады. Бұл бес жүзіде, қырқыда ешбірі азаймайды. Әр жолы олардың біреуі өлетін болса, Алла Тағала оның орнына басқасын қояды». Сонда сахабалар сұрайды: «Бізге олардың амалын айтып беріңізші». Алла елшісі, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, айтады: «Олар өздеріне жәбірлегендерді кешіреді, және олар өздеріне жамандық жасағандарға мейрімділік көрсетеді ...». 
  •  Әл-Халляльда тағы келесі тұжырым келтірледі: «Әрдайым қырық адам болады, олар үшін Алла Тағала жерді сақтайды. Әр жолы олардың біреуі өлсе, Алла Тағала оны басқасымен алмастырады». 
  •  Сондай-ақ, «әл-Хилятуль Әулия» да хадис Ибн Масғудтан, оған Алла разы болсын, келтіріледі: «Менің үмметімнен әрдайым қырық адам болады, олардың жүректері Ибрахимнің жүрегі секілді. Олар арқылы Алла Тағала жамандықты қайтарады адамдардан, оларды абдалилар деп атайды. Ақиқатында, олар сол дәрежеге (абдали мәртебесіне) ғибадат пен ораза арқылы (көп құлшылық жасап), немесе садақа таратып жетпеді». Сахабалар сұрайды: «Уа Алланың елшісі, онда қалайша олар жетті оған?». Алла елшісі, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, айтады: «кең пейілділік (немесе кек сақтамаушылық) және мұсылмандардың ақыл-кеңесі арқылы». 
  •  Имам әт-Табарани «әл-Аджуәд» еңбегінде және тағы басқаларыда (мысалыға, Ибн Ляль «Макарим әл-Ахляк» кітабында) Анас ибн Мәліктен, оған Алла разы болсын,хадис келтіреді, ол пайғамбарымыздан, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын: «Ақиқатында, бұл үмметің абдалилары (көп құлшылық жасап) ғибадат пен ораза арқылы жұмаққа кірмейді, алайда олар кең пейілділігімен (немесе кек сақтамаушылық), таза (не адал) жүрегімен және мұсылмандардың ақыл-кеңесі арқылы кіреді». 
  •  Әл-Хара`ити ұқсас хадис, Әбу Са`идтің, оған Алла разы болсын, сөздерін «әл-Макарим» еңбегінде келтіреді. 
 Қортынды: 

 Бұл талқылауымыздың ең дұрысы болған имам Суютидің, Алла оны рақым етсін, қысқаша мәліметімен қортындыласақ дұрысырақ болады. Имам Суюти былай деп жазады:

 خبر الأبدال صحيح فضلا عما دون ذلك وإن شئت قلت متواتر وقد أفردته بتأليف استوعبت فيه طرق الأحاديث الواردة في ذلك و الحاصل أنه ورد من حديث عمر رضي الله عنه أخرجه ابن عساكر من طريقين وعلى أخرجه أحمد والطبراني والحاكم وغيرهم من طرق أكثر من عشرة بعضها على شرط الصحيح وأنس وله ست طرق منها طريق في معجم الطبراني الأوسط حسنه الهيثمي في مجمع الزوائد وعبادة ابن الصامت أخرجه أحمد بسند صحيح وابن عباس أخرجه أحمد في الزهد بسند صحيح وابن عمر وله ثلاث طرق في المعجم الكبير للطبراني وكراميات الأولياء للخلال والحلية لأبي نعيم وابن مسعود وله طريقان في المعجم الكبير والحلية وعوف بن مالك أخرجه الطبراني بسند حسن ومعاذ بن جبل أخرجه الديلمي وأبي سعيد الخدري أخرجه البيهقي في الشعب وأبي هريرة وله طريق آخر غير التي أوردها ابن الجوزي أخرجها الخلال في كرامات الأولياء وأم سلمة أخرجه أحمد وأبو داود في سننه والحاكم والبيهقي وغيرهم ومن مرسل الحسن أخرجه ابن أبي الدنيا في السخاء والبيهقي في الشعب ومن مرسل عطاء أخرجه أبو داود في مراسيله ومن مرسل بكر بن حنيش أخرجه ابن أبي الدنيا في كتاب الأولياء ومن مرسل شهر بن حوشب أخرجه ابن جرير في تفسيره وأما الآثار عن الحسن البصري وقتادة وخالد بن معدان وأبي الزاهرية وابن شوذب وعطاء وغيرهم من التابعين فمن بعدهم فكثيرة جدا ومثل ذلك بالغ حد التواتر المعنوي لا محالة بحيث يقطع بصحة وجود الأبدال ضرورة انتهى (النكت البديعات 280-282 دار مكة المكرمة) 

«Бұдан азын айтпағанның өзінде де, абдали жайындағы хадистер сенімді (сахих). Егер тіпті керек десеңіздер де, оны мутауатир-хадис деп айтсаңызда болады. Мен тақырыпқа қатысты толықтай трактат арнадым, онда әртүрлі тізбектегі (хадис) жеткізушілерді сипаттадым тақырыпқа қатысты. Оны жеткізгендер:

1) Ибн Омардан, оған Алла разы болсын, Ибн Асакир екі тізбек арқылы келтіреді.
2) Әлиден, оған Алла разы болсын, имам Ахмад, әт-Табарани, әл-Хаким және т.б., он шақты тізбекпен келтіреді, ал олардың кейбіреулері имам әл-Бұхаридің «Сахих» шартына сай қанағаттандырады.
3) Анастан, оған Алла разы болсын, алты тізбек арқылы келтіреді, олардың арасында әт-Табарани «әл-Муджам әл-Аусат» еңбегінде келтіреді, ғұлама әл-Хайсами «Маджма әз-Зәуаид» еңбегінде жақсы деп бағалады.
4) Убада бин әс-Самиттен, оған Алла разы болсын, имам Ахмадтан сенімді тізбекпен келтірілді.
5) Ибн Аббастан, оған Алла разы болсын, имам Ахмадтың «Әз-Зухдвис» еңбегінде, сенімді тізбекпен келтірді.
6) Ибн Омардан, оған Алла разы болсын, үш түрлі тізбекпен «Әл-Муджам әл-Кабир», «Карамат әл-Әулия», Халлялмен және Әбу Нуаймде келтіріледі.
7) Ибн Масғудтан, оған Алла разы болсын, екі тізбекпен келтіреді, олардың біреуі «Әл-Муджам әл-Кабир», ал келесісі «Әл-Хуля» да бар.
8) Ауф бин Мәліктен, оған Алла разы болсын, әт-Табарани жақсы тізбекпен келтіреді.
9) Муаз бин Джабалден, оған Алла разы болсын, имам Дайлями келтіреді.
10) Әбу Саид әл-Қудриден, оған Алла разы болсын, имам әл-Байхақи «әш-Шу`аб» та келтіреді.
11) Әбу Хурайрадан, оған Алла разы болсын, жеткен жақсы тізбекті Ибн әл-Джаузи келтіреді; (дәл осы тізбек) әл-Халлял «Карамат әл-Әулия» да келтіреді.
12) Умм Салямадан, оған Алла разы болсын, жеткен тізбекті имам Ахмад, Әбу Дауд, әл-Хаким, әл-Байхақи және т.б. келтіреді.

Мурсаль хадистерден [1] келесі табиғиндерден былай деп келген (Ескерту: Көпшілік ғалымдар мурсль-хадисті қабылдайды, алайда имам әш-Шафи`и кейбір талаптар қойып бірнеше шартар алға тартады):

1) Хасаннан: Ибн Әби әд-Дунъя «Саха» да, және әл-Байхақи «Әш-Шуаб» та келтірген.
2) Атадан: Әбу Дауд «Марасиль» де келтірді.
3) Бакр бин Хунайштен: Ибн Әби әд-Дунъя «Әл-Әулия» да келтірді.
4) Шахр бин Хунайштен: Ибн Джарир өзінің тәпсірінде келтірді.

 Асарларға келетін болсақ, олардың баяндамасы келесілерден жазылған:

1) Хасан әл-Басри,
2) Қатада,
3) Халид бин Мадан,
4) Әби әз-Захири,
5) Ибн Шаузаб,
6) Ата.

Басқада бұндай баяндамалардың саны өте көп, және олар көптеген табиғиндерден және олардан кейін келген ғалымдардан келтірілген. Күмәнсіз бұған ұқсастары «тауатур-ма`нави» дәрежеге жетті. Адам баласы қажеттілігінше нық сенімде болып, абдалилардың бар екендігіне сену керек».
[Дереккөз: Имам Суюти, «ан-Нуқат әл-Бади`ат», 280-282.] 

Алла Тағала дұрысын білуші. 

Уассалам. Муфти Исмаил Мұса 
Тексерген және мақұлдаған: Муфти Ибрагим Десаи Медресе Ингамия, Дар уль-Ифта 
Аударған: darulahnaf.com

Пәтуаның түпнұсқасы 18580 (ағылшын тілінде) askimam.org.ru2.gsr.awhoer.net 

[1] Мүрсәл хадис – хадис тізбегіндегі бір риуаятшысы (сахаба) түсіп қалған хадис. Мысалы, табиғиннің хадисті қай сахабадан алғанын айтпай, тікелей «Пайғамбарымыз былай деді» деп риуаят етуі. Бұл мысалда табиғин хадисті тікелей пайғамбарымыздың өз аузынан естігендей жеткізуін жеткізгенмен арадағы сахабаны аттап кеткен. Мүрсәл хадистің төрт түрі бар:
Мүрсәл сахаби: сахабалардың біреуі оқиғаға немесе қандай да бір жағдайға куә болған басқа бір сахабаның атын атамай ол өз көзімен оқиғаны көргендей етіп хадисті айтуы;
Мүрсәл табиғин: табиғиндердің біреуі сахабаның бір хадисін жеткізерде оның есімін ескерусіз қалдырып, хадисті өз атынан риуаят етуі;
Мүрсәл атбау табиғин – жоғарғы тізбектегі (табиғинді немесе сахабаны) риуятшының аты аталмай айтылған хадис;
Мүрсәл табиғин мен мүрсәл атбау табиғинді дәлел ретінде қолдануға болады. Өйткені, өзінен жоғарғы тізбектегі риуаятшы сенімді адам болғандықтан, тізбекте оның атын атамаған және риуят етуші сенімді адам.

Дереккөз: askimam.ru
Аударған: darulahnaf.com