Пәтуәлар

Саясаттың дінде алатын орны



Муфти Мұхаммед Таки Усмани әл-Ханафи 

Христиандар дін мен саясатты «Құдайға құдайдікі, патшаға патшанікі» деген белгілі принцип арқылы бөліп ажыратты. Сонда діннің саясатқа еш қатысы болмайды және саясаттың дінге қатысы жоқ болып шығады. Біртіндеп бұл тұжырымдама оның ең жиіркенішті түріне – соңғы уақыттағы секуляризм үшін, яғни өмірдің әр саласынан дінді бөліп жарып, зайырлы қоғамның дамуына әкеліп соқты. Бұл тұжырым, негізінде, дінбасыларының сөзі материалды дүниеде ескерілмейтін, адамдар жеке және ғибадат ететін жерлерде ғана құлшылықпен шектелген – пұтқа табынушылықтың нақ өзі. Құдды бір Құдай тек құлшылық рәсімдерінің көрінісінде ғана болады да, ал дүниелік істерге келгенде адамдарда басқа Құдай бар секілді. Ә'узубиллях – Алла бізді мұндайдан сақтасын.

Сондықтан, (өз дінін) мықты ұстанған мұсылмандар заман мен мекенге қарамастан, бұл адасушылықты теріске шығаруды тоқтатпайды. Таухидты кемел түрінде мұқият қорғайтын және Алланың заңдары саясат пен экономиканы қоса, өмірдің барлық салаларын қамтитын Исламда кез-келген кескіндегі мұндай тұжырымдамаға еш орын жоқ. Осылайша, ғалымдар бұл тұжырымдаманы қабыл алмай, білімдері арқылы түбегейлі түрде теріске шығаруға міндетті. Және шын мәнінде, олар оны істеп те жатыр, барлық мақтаулар Аллаға болсын!

Алайда қазіргі таңда зайырлылықты (секуляризмді) жоққа шығарамыз деп кейбір мұсылмандар шектен шығып, бұл сұрақтағы негізгі мәселеден қалайша ауытқып, көптеген қате пікірдің қалыптасуына тап болғандарын байқамай да қалды. Олар діннің барлық ережелерінің бірінші талабы мен ең маңызды мақсаты – саясат пен Ислам үкіметін құру ретінде қалыптастырды. Құдды бір, ғибадат ережелері мен өзге де құлшылықтар тек ислами үкімет құрудан басқаны көздемейтін тәрізді.

Құлшылық пен діндарлық (дияна) – осы ең маңызды мақсаттарына жетудің құралы секілді. Тіпті олар ғибадаттың құндылығын төмендетіп, оны негізгі мақсаттары – теократиялық ислами үкімет (әл-хукумат әл-иляхия) құру жолындағы шынықтыру жаттығулары қылып алды. Осындай ойлау мәнерінің әсерінен екі түрлі қауіпті әрі күнәлі амалдың (фисқ) туындағанын атап өтуге болады.

Біріншісі: ғибадат ету – теократиялық үкімет орнатудың құралы ретінде ғана болғандықтан, ол өздігінен мақсат болудан қалып, ол (яғни, ғибадат ету) арқылы негізгі мақсаттарына жету талабы койылды. Осылайша, олардың ойлау мәнерінде бұл құрал, яғни ғибадат ету, өздігінен мақсат болмағандықтан, егер белгілі бір жәйттерге байланысты осы құралдарды маңызды мақсаттарына жету нитінде өзге құралдар үшін құрбан ету керек болса, онда шынымен де, олар оны істер еді.

Екіншісі, адам мақсатына жету құралына тек қажеттілік ретінде қарап, ғибадат етуді өзінің өмірінің мәні мен күш-жігерінің көрінісі деп қабылдамайды. Соның салдарынан рухани тәжірибе мен шаттық сезімін, жан-дүние тыныштығын бағаламай, алға қарай жылжып, жоғарғыға талпынуды доғарады.

Құрметті әрі ұлы уағызшы – мәуләнә шейх Әбул-Хасан ән-Надуидің өмірден озған ұстазы – Әбул-Әғлә Маудудидің кейбір еңбектеріне қарсы пікірде жазған сөздерін айта кетсек:
 «Шынында, кімде-кім діни ілімді осы қайнардан (Исламды осылай түсіну мәнерінен) алатын болса және Исламды зерттеуде осы кітаптарды ғана қолданса, онда Алламен қарым-қатынасы иман келтіргендер жетуге тырысқан ішкі жан-дүние ахуалысыз, қатаң, құрғақ ресми формамен ғана (джамидатун расмиййя) шектеледі. Атап айтқанда, мұндай жағдай пайғамбарлардың жіберілуінің басты мақсаты, олардың ілімдерінің міндеті мен күш-жігерінің жемісі – тек осы шектелген дүниелік өмірде өзгеріске қол жеткізіп, оны жақсы жағына қарай өзгертіп, өркениеттің дұрыс іргетасын қалауға ғана көңіл бөлуден қалыптасады. Мұндайға олардың кітаптары толы. Және де бұл көңіл бөлу қаһарлы, ызалы, қатты құлшыныс пен құштарлық күйде болып, бастысы – Алланың махаббаты мен разылығын, О дүниедегі жетістікті төмендететін болса, онда бұл ақылға қонымсыз болады. Мысалы, адам талпыныс пен еңбектің көлігінде келе жатып, иман жолынан белгісіздікке қарай бағытын өзгертеді. Пайғамбарлар тізіп кеткен Алланың разылығына жету және махаббатына бөлену мен ешбір шаршап-шалдықпайтын келесі өмірге жеткізетін жолдан, билік пен атақ, үстемдігін жүргізуге мүмкіндік беретін соқпақ жолға бұрылу, материалистік кеңістікке қарай жүрумен теңестіруге болады».
[Қараңыз: «Әт-Тафсир әс-Сияси лиль-Ислам», 107 бет, «Надваталь-Уляма» жариялады, Лакноу, һижра жыл санауы бойынша 1399 / миляди жыл санауы бойынша 1979.] 

Қорытындылай келсек, бұл авторлар зайырлылықты теріске шығару талпыныстарында және Шариғаттың саяси қырларына аса көңіл бөлулерімен, діни саясаттың орнына, Исламнан саяси идеология жасады. Саясат – бұл кәсіпкерлік, экономика тәрізді дін тармақтарының бірі екені ақиқат және діннің ережелері кәсіпкерлікке қатысты болғандай, саясатқа да солай қатысты. Алайда, кәсіпкерлік те, саясат та Исламның басты мақсаты мен оның бұйрық пен жарлығының негізгі міндеті болып табылмайды.

Шариғат пен кәсіпкерлік арасындағы өзара байланыс кәсіпкерлікті діннің басты мақсаты қылмағандай, дәл солай, Шариғаттағы саясатқа қатысты ережелер – саясатты Исламның негізін салушы мақсат ретінде қалыптастырмайды. Бұл сұраққа қатысты өзінің қысқа, бірақ түсінікті әрі көрегенді пікірімен біздің назарымызға түскен Хаким әл-Умма, шейх Ашраф Әли әс-Санауидің (оған Алланың рақымы болсын) сөздерін алдымен урду тілінен араб тіліне аударып (кейін ағылшын, орыс және қазақ тілдеріне – ауд.еск.), келтіре кетейік:
«Алла Тағала былай деді: «Егер оларды жер жүзіне орналастырсақ; олар, намазды орындар, зекет берер сондай-ақ дұрысқа қосып, бұрыстан тосар еді. Негізінде істердің соңы Аллаға тән». [Хаж сүресі 22/41 аят.] Бұл аяттан түсінетініміз: басты мақсат – діндарлықты орнатудың құралы болған саясат, джихад не олармен қатысты болған емес, басты мақсат – ол діндарлық (дияна). Сол себепті, руханият пен діндарлықты реттейтін ережелер әр пайғамбарға (оларға Алланың сәлемі болсын) берілген еді, ал саясат пен джихад әрқайсысына берілмеген болатын. Кейбір пайғамбарларға тек егер кажеттілік пен (олардың үмметтеріне) пайда болса ғана берілген болатын. Шындығында бұл құралдар қажеттілік болмаса керек емес.

«Осы кезде кейбір адамдарда Қасиетті Құранның мына бір келесі аяты діндарлық – құрал екенін, ал (Исламды) жер бетінде орнату (тамкин) мен саясат – басты мақсат екенін білдірмейтінінде күмәндары болуы мүмкін». Міне осы бір аят: «Алла сендерден иман келтіріп, ізгі іс істегендерге; өздерінен бұрынғы өткендердей жер жүзіне мұрагер қылуды уәде етті. Сондай-ақ олар үшін өзі разы болған дінін нығайтып, қауіп-қатерден кейін бейбітшілікке айналдырады. Олар, Маған құлшылық қылады. Маған еш нәрсені серік қоспайды. Кім бұдан кейін қарсы келсе, міне солар, бұзақылар». [Нұр сүресі 24/55 аят.] Осы аятта жер бетінде (Исламның) орналыуының шарттары – иман мен ізгі амалдар екенін атағандықтан, онда Исламды орнату мен саясат басты мақсат деген ой қалыптасуы мүмкін. «Жауап мынадай: Алла Тағала бұл аятта Исламның орнауы мен билікті уәде етіп, оларды иман мен ізгі амалдарға тәуелді қылды және Исламның орнауының шарты осылар болып табылады. Яғни билік мұсылмандарға иман мен ізгі амалдары болған жағдайда уәде етілді». Алайда, осы айтылғаннан, уәде етілген билік басты мақсат деген ұғым шықпайды. Себебі Алла Тағала келесі жерде былай деп айтады: «Егер олар Тәурат, Інжілді және Раббылары тарапынан өздеріне түсірілгенді толық орындаса еді, әрине олар үстіңгі жақтарынан (ағаштардың жемістерінен) әрі аяқтарының астынан (жердің өсімдіктерінен) жейтін еді. Олардың бір орташа тобы бар. Дегенмен олардың көбінің істеген істері жаман еді». [Мәида сүресі 5/66 аят.] 

Сонымен, Алла Тағала Таурат, Інжіл және Құранды ұстану ризықтың кеңеюінің шарты етті. Қалайша біреу діннің мақсаты – ризықтың кеңеюі деп айта алады? Жоқ, бұл тек қана уәде етілген нәрсе. Осылайша, уәде етілгеннің өзі мақсат болып табылмайды. Және билікті орнату туралы аятта (24:55) иман мен ізгі амалдар Ислам орнатудың шарттары мен нәтижесі екені, діннің мақсаты мен талабы болып табылмайтыны анықталды. Осыдан шығатыны, саясат – көп құралдардың бірі, ал басты мақсат – бұл руханият екені түсінікті болды. Және бұл тұжырымның мақсаты – саясатты мүлдем сырып тастауда емес. Біз тек саясаттың дінде алатын орны жайлы нақтылауды қаладық: саясат – руханиятқа қарама-қайшы мақсат емес, бәлки, руханияттың өзі ең басты мақсат болып табылады». [Қараңыз: «Ашраф әл-Саваних», 4:28-9, Мултан.] 

[Дереккөз: Муфти Мұхаммед Таки Усмани әл-Ханафи, «Такмиля Фатхуль-Мульхим», 3 том, 224-227 б.] 

Дереккөз: darulfikr.ru 
Аударған: darulahnaf.com